Muốn giữ ảnh cũ, thư cũ của gia đình lâu dài cần làm song song hai việc: bảo quản bản gốc đúng cách (nơi khô mát, tránh ánh nắng, không dán băng dính, dùng bìa và hộp không axit) và số hoá (scan hoặc chụp lại với độ phân giải đủ cao, đặt tên, ghi chú, sao lưu nhiều nơi). Việc quan trọng không kém là ghi lại ai trong ảnh, ai viết thư, năm nào, ở đâu — khi những người biết câu trả lời vẫn còn.
Kẻ thù của ảnh và giấy cũ
| Tác nhân | Gây hại thế nào | Cách phòng |
|---|---|---|
| Ẩm | Mốc, dính ảnh vào nhau, ố vàng | Cất nơi khô, có túi hút ẩm; tránh để sát tường, dưới gầm giường |
| Nóng | Giấy giòn, ảnh phai nhanh | Tránh gác xép nóng, gần bếp |
| Ánh nắng | Phai màu, bạc ảnh | Không treo ảnh gốc nơi nắng chiếu; treo bản in lại |
| Băng dính, keo | Ố vàng, rách khi gỡ | Dùng góc dán ảnh, túi nhựa trong không chứa PVC |
| Côn trùng, chuột | Gặm, đục giấy | Hộp kín, kiểm tra định kỳ |
| Ngón tay | Dầu, mồ hôi để lại dấu | Cầm mép ảnh, rửa tay sạch, khô |
Khí hậu nồm ẩm ở miền Bắc và mưa ẩm ở miền Nam là thử thách lớn với giấy tờ cũ. Nhiều album đã dính bết, ảnh bong lớp thuốc vì ẩm. Phát hiện sớm còn cứu được.
Cất giữ bản gốc đúng cách
- Tháo ảnh khỏi album "từ tính" cũ (loại trang có keo dính và màng nhựa phủ) nếu gỡ được dễ dàng — keo của loại album này làm hỏng ảnh theo thời gian. Ảnh dính chặt thì để nguyên, đừng cố gỡ.
- Dùng album hoặc hộp không axit, bìa giấy trung tính.
- Thư từ: mở phẳng, bỏ ghim kẹp gỉ, đặt trong bìa giấy, không gấp lại nhiều lần.
- Ghi chú bằng bút chì mềm ở mặt sau ảnh, viết nhẹ ở mép, không dùng bút bi, bút dạ thấm qua.
- Đặt hộp ở phòng ở (không phải kho, gác, tầng hầm), nơi nhiệt độ và độ ẩm ổn định hơn.
Số hoá: scan hay chụp?
Có hai cách phổ biến:
- Máy scan phẳng: cho chất lượng tốt và đều nhất. Ảnh nhỏ nên scan ở khoảng 600 dpi trở lên để có thể in phóng to sau này; giấy tờ, thư từ khoảng 300 dpi thường là đủ đọc.
- Chụp bằng điện thoại: nhanh, tiện, đủ để chia sẻ. Đặt ảnh trên mặt phẳng, chụp thẳng góc, ánh sáng tự nhiên gián tiếp (tránh đèn flash gây loá), lau sạch ống kính. Một số ứng dụng quét ảnh giúp tự cắt viền và giảm loá.
Với phim âm bản, băng cassette, băng video, nên dùng thiết bị chuyển đổi chuyên dụng hoặc dịch vụ chuyên nghiệp vì các định dạng này xuống cấp nhanh và dễ hỏng khi phát.
Đặt tên, ghi chú và sắp xếp
Một kho ảnh số không có ghi chú chỉ là một đống tệp vô danh. Một cách đặt tên đơn giản: năm-tháng_sự kiện_người, ví dụ "1989-02_TetNhaNoi_ongba_bame". Kèm theo một tệp ghi chú hoặc bảng tính liệt kê: tên tệp, người trong ảnh (từ trái sang phải), địa điểm, người cung cấp thông tin. Sắp xếp theo thư mục năm hoặc theo nhánh gia đình.
Ngồi cùng ông bà để "đặt tên" cho ảnh là việc quý nhất trong cả quá trình: chỉ họ mới biết người đứng hàng sau là ai, đám cưới ấy ở làng nào.
Sao lưu: quy tắc 3–2–1
Những người làm lưu trữ hay khuyên quy tắc 3–2–1: giữ ít nhất 3 bản dữ liệu, trên 2 loại phương tiện khác nhau (ví dụ máy tính và ổ cứng rời), và 1 bản ở nơi khác (dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc nhà người thân). Ổ cứng, thẻ nhớ đều có thể hỏng; một lần mất là mất cả kho ký ức. Kiểm tra định kỳ xem các bản sao còn mở được không.
In lại và chia sẻ
- In lại ảnh đẹp để treo, để bản gốc trong hộp.
- Làm một cuốn sách ảnh gia đình tặng ông bà, bố mẹ.
- Chia sẻ thư mục ảnh với họ hàng để mọi người bổ sung tên, chuyện.
- Chép tay hoặc đánh máy lại những lá thư cũ khó đọc, kèm bản chụp.
Góc nhìn hôm nay
Ảnh chụp bằng điện thoại hôm nay nhiều vô kể nhưng lại dễ mất hơn ta tưởng: điện thoại hỏng, tài khoản quên mật khẩu. Ảnh giấy của ông bà, dù ít, đã sống qua mấy chục năm. Bài học từ đó là: chọn lọc, ghi chú, sao lưu — và thỉnh thoảng in ra những tấm ảnh quan trọng. Một chiều cuối tuần cùng con scan một album cũ, nghe ông bà kể về từng tấm, là cách vừa giữ ảnh vừa giữ chuyện.
Cứu những tấm ảnh đã hỏng
Ảnh bị dính vào nhau, dính vào kính khung, bị nước làm ướt là tình huống hay gặp sau mùa mưa, lũ. Lời khuyên chung của những người làm bảo tồn là: đừng cố bóc mạnh khi ảnh đang khô dính, vì lớp thuốc ảnh sẽ bong theo. Ảnh vừa bị ướt thì có thể tráng nhẹ bằng nước sạch, đặt úp mặt ảnh lên trên giấy thấm sạch cho khô tự nhiên trong bóng râm, không phơi nắng, không sấy nóng. Ảnh đã mốc nặng hoặc dính chặt nên nhờ người có chuyên môn xử lý. Nếu ảnh quá hỏng, hãy scan ngay ở tình trạng hiện tại — phần mềm chỉnh sửa có thể phục hồi phần nào, còn bản gốc mất thì mất hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Bảo quản ảnh cũ thế nào cho khỏi mốc?
Cất ảnh nơi khô mát, có túi hút ẩm, tránh để sát tường hoặc gầm giường, dùng album và hộp không axit. Kiểm tra định kỳ, nhất là mùa nồm ẩm.
Scan ảnh cũ nên để bao nhiêu dpi?
Ảnh nhỏ nên scan khoảng 600 dpi trở lên để in phóng to sau này; thư từ, giấy tờ khoảng 300 dpi thường đủ đọc rõ.
Có nên dán ảnh cũ bằng băng dính không?
Không nên. Keo băng dính làm ố vàng và rách ảnh khi gỡ. Dùng góc dán ảnh hoặc túi nhựa trong không chứa PVC.
Quy tắc sao lưu 3–2–1 là gì?
Giữ ít nhất 3 bản dữ liệu, trên 2 loại phương tiện khác nhau, trong đó 1 bản đặt ở nơi khác như dịch vụ đám mây hoặc nhà người thân.
Ghi chú sau ảnh bằng bút gì?
Nên dùng bút chì mềm, viết nhẹ ở mép mặt sau. Bút bi, bút dạ có thể thấm qua hoặc in hằn lên mặt ảnh.