Chạn bát là chiếc tủ nhỏ bằng gỗ hoặc tre dùng để úp bát đĩa và cất thức ăn, phổ biến trong nhà người Việt trước khi tủ lạnh và tủ bếp hiện đại xuất hiện. Đặc điểm dễ nhận nhất là cánh hoặc vách bằng lưới mắt cáo cho thoáng khí mà ruồi không chui vào được, còn bốn chân thường kê trong bốn bát nước để kiến không bò lên.
Với nhiều người sinh trước thập niên 1990, chạn bát gắn với hình ảnh gian bếp của bà: mùi gỗ cũ, tiếng bản lề kẽo kẹt, đĩa thịt kho đậy hờ trên ngăn giữa chờ bữa tối.
Chạn bát là gì, khác cái tủ thường ở chỗ nào
Chữ "chạn" vốn chỉ cái giá, cái gác bằng tre hay gỗ để đặt đồ. Ở nông thôn Bắc Bộ xưa, chạn có khi chỉ là mấy thanh tre gác ngang trên vách bếp để úp rổ rá, nồi niêu. Về sau, khi đồ gỗ phổ biến hơn, chạn thành một món đồ đóng hẳn hoi: có khung, có ngăn, có cửa.
Điểm khác cái tủ thường là chạn phải thở được. Thức ăn chín để qua đêm trong hộp kín sẽ nhanh hỏng hơn trong không khí mát, thoáng. Vì vậy vách chạn không bít gỗ kín mà căng lưới. Lưới vừa cho gió lùa, vừa cho người nhìn thấy bên trong còn gì, vừa chặn ruồi, gián, mèo.
| Bộ phận | Thường làm bằng | Để làm gì |
|---|---|---|
| Khung | Gỗ tạp, gỗ xoan, đôi khi tre già | Chịu lực, đóng ngăn |
| Vách, cánh | Lưới thép mắt cáo, lưới đồng, nan tre đan dày | Thông gió, chặn ruồi và mèo |
| Ngăn trên | Ván gỗ | Để đồ ăn chín, mỡ, nước mắm |
| Ngăn dưới | Ván gỗ hoặc nan thưa | Úp bát đĩa cho ráo nước |
| Chân | Gỗ, kê trong bát nước | Chặn kiến bò lên |
Cấu tạo một chiếc chạn quen thuộc
Lưới mắt cáo và cánh cửa có then
Chạn thành phố thập niên 1960–1980 thường cao chừng ngang ngực người lớn, hai tầng hoặc ba tầng. Tầng trên có cánh lưới, cài bằng một cái then gỗ xoay hoặc một móc sắt nhỏ. Lưới hay bị chuột gặm, mèo cào thủng một góc, nhà nào cũng có cảnh ông bố cắt miếng lưới mới vá đè lên bằng đinh nhỏ.
Bốn bát nước dưới chân
Đây là chi tiết mà ai từng sống cùng chạn cũng nhớ. Kiến là kẻ thù số một của đường, mỡ, thịt kho. Đặt mỗi chân chạn vào một cái bát hoặc nắp hộp sữa bò đổ nước, kiến không bơi qua được. Bát nước phải thay thường xuyên vì bụi và xác côn trùng rơi vào; có nhà nhỏ thêm vài giọt dầu hoả cho kiến sợ hơn. Quên thay nước, để bát cạn là sáng hôm sau đã thấy một hàng kiến đen bò thẳng vào đĩa cá.
Ngăn úp bát
Tầng dưới thường để trống hoặc có nan thưa, bát đĩa rửa xong úp lên cho ráo. Chạn ở nông thôn hay đặt sát vách bếp hoặc ngoài hiên, gần chum nước, rửa xong là úp luôn.
Chạn tre ở nông thôn, chạn gỗ ở thành phố
Không phải nhà nào cũng có chạn gỗ đóng sẵn. Ở làng quê Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, chạn tre là chính: người ta tự làm từ tre già trong vườn, buộc lạt hoặc đóng chốt tre, treo lên vách hoặc đặt trên mấy hòn gạch. Chạn tre nhẹ, rẻ, dễ thay, nhưng mau mọt và khó chặn ruồi.
Ở Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, chạn gỗ có lưới thép phổ biến hơn, mua ở các hiệu đồ gỗ hoặc thuê thợ mộc đóng. Trong khu tập thể, chạn thường kê ngay hành lang hoặc góc bếp chung, mỗi nhà một cái, khoá bằng một ổ khoá nhỏ khi đông người dùng chung.
Ở miền Nam, nhiều gia đình dùng tủ lưới đứng có chân, có khi gọi đơn giản là "tủ đồ ăn"; ở các nhà khá giả thời Pháp thuộc còn có kiểu tủ gỗ có lưới học theo đồ bếp phương Tây. Tên gọi khác nhau theo vùng, nhưng nguyên lý giống hệt: thoáng gió, chặn ruồi, chặn kiến.
Chạn bát và nếp sống của một gia đình
Nhìn vào chạn là đoán được bữa cơm. Nồi cơm nguội, bát canh để dành, đĩa đậu phụ rán, lọ mỡ lợn, hũ muối vừng, chai nước mắm. Những món mặn như cá kho, thịt kho tàu, ruốc được chuộng một phần vì chúng để được lâu trong chạn mà không cần lạnh.
Chạn cũng là nơi người lớn "cất phần". Ai về muộn có bát cơm úp trong chạn. Trẻ con biết rõ ngăn nào có đường, ngăn nào có hộp bánh quy để dành khách, và cũng biết rõ cái then cửa kêu thế nào để mẹ không nghe thấy. Không ít người lớn lên vẫn nhớ cảm giác hồi hộp kiễng chân mở chạn trộm một thìa đường.
Một chiếc chạn không chỉ giữ đồ ăn khỏi ruồi. Nó giữ phần cơm cho người về muộn, và giữ cả thói quen ăn chung một mâm của cả nhà.
Vì sao chạn bát biến mất dần
Từ cuối thập niên 1990, tủ lạnh rẻ dần và vào nhiều nhà ở thành phố; sang những năm 2000 thì lan về nông thôn. Thức ăn chín cất tủ lạnh, chạn mất vai trò chính. Bếp nhà mới xây theo kiểu tủ bếp trên dưới liền khối, có giá úp bát inox, không còn chỗ cho một chiếc tủ lưới đứng riêng.
Lưới thép gỉ, gỗ mọt, cái chạn cũ thường bị bán đồng nát hoặc đem ra vườn đựng dụng cụ. Ở nhiều làng, chạn tre gần như không còn ai làm.
Góc nhìn hôm nay: chạn bát còn ở đâu
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Cầu Giấy, Hà Nội): khu trưng bày đời sống và các nhà dựng lại có bày đồ bếp truyền thống; cuộc triển lãm về thời bao cấp năm 2006 từng dựng lại cả căn bếp tập thể với chạn gỗ.
- Quán ăn, quán cà phê hoài cổ: nhiều nơi mua lại chạn cũ để trưng bày, đặt ly cốc, đặt ấm chén.
- Nhà ông bà ở quê: đây vẫn là nơi dễ gặp nhất. Nếu nhà còn chạn, chụp vài tấm ảnh chi tiết (then cửa, lưới, chân bát nước) và hỏi ông bà mua hay đóng năm nào, ai đóng.
Muốn dùng lại một chiếc chạn trong bếp hiện đại, cách hợp lý là dùng làm tủ đựng đồ khô, gia vị, chén bát, không để thức ăn chín qua đêm như xưa. Lưới cũ gỉ nên thay lưới inox; gỗ mọt thì xử lý mối mọt trước khi đem vào nhà.
Câu hỏi thường gặp
Chạn bát là gì?
Chạn bát là tủ nhỏ bằng gỗ hoặc tre để úp bát đĩa và cất thức ăn trong bếp người Việt xưa. Vách thường căng lưới mắt cáo cho thoáng và chặn ruồi, chân kê trong bát nước để chặn kiến.
Vì sao chân chạn bát phải kê bát nước?
Để chặn kiến. Kiến không bơi qua được vòng nước nên không bò lên chạn tới đường, mỡ, thức ăn. Nước phải thay thường xuyên, để cạn là kiến vào ngay.
Chạn bát khác tủ lạnh thế nào?
Chạn chỉ giữ thức ăn khỏi côn trùng và cho thoáng gió, không làm lạnh. Vì vậy người xưa chuộng món kho mặn, muối, phơi khô để được lâu trong chạn, còn đồ tươi phải nấu trong ngày.
Chạn tre và chạn gỗ khác nhau ra sao?
Chạn tre thường tự làm ở nông thôn, nhẹ, rẻ nhưng mau mọt và khó chặn ruồi. Chạn gỗ có lưới thép phổ biến ở thành phố, bền hơn, có cánh cài then.
Bây giờ còn mua được chạn bát không?
Chạn mới gần như không còn sản xuất đại trà, nhưng vẫn có thợ mộc đóng theo yêu cầu và chạn cũ được bán ở các chợ đồ cũ. Nên dùng làm tủ đồ khô, chén bát hơn là để thức ăn chín qua đêm.