Mùi và vị gợi lại ký ức mạnh hơn nhiều giác quan khác vì đường dẫn khứu giác trong não nối gần như trực tiếp tới hạch hạnh nhân (vùng xử lý cảm xúc) và hồi hải mã (vùng hình thành ký ức). Hiện tượng một mùi hương bất chợt kéo về cả một khung cảnh tuổi thơ được gọi là "hiệu ứng Proust", theo tên nhà văn Pháp Marcel Proust, người tả lại khoảnh khắc chiếc bánh madeleine nhúng trà làm sống dậy cả một thời thơ ấu.
Với người Việt, đó có thể là mùi khói rơm chiều quê, mùi bánh chưng ngày Tết, mùi long não trong tủ quần áo của bà, mùi mực tím trên trang vở.
Chiếc bánh madeleine của Proust
Trong tập đầu của bộ tiểu thuyết "Đi tìm thời gian đã mất" (À la recherche du temps perdu), xuất bản năm 1913, người kể chuyện nhúng một mẩu bánh madeleine vào tách trà. Vị bánh tan trong miệng bỗng gợi lại những buổi sáng Chủ nhật ở nhà bà cô tại thị trấn Combray, và từ đó cả thị trấn, con đường, khu vườn hiện lên. Đoạn văn này trở thành một trong những trang nổi tiếng nhất của văn học thế giới về ký ức, và các nhà khoa học đã mượn tên Proust để gọi hiện tượng ký ức bị đánh thức bởi mùi vị.
Vì sao mùi lại "chạm" thẳng vào ký ức
| Giác quan | Đường đi trong não (đơn giản hoá) |
|---|---|
| Thị giác, thính giác, xúc giác | Tín hiệu thường đi qua đồi thị (một "trạm trung chuyển") trước khi tới vỏ não |
| Khứu giác | Tín hiệu từ hành khứu đi tới các vùng liên quan cảm xúc và ký ức (hạch hạnh nhân, hồi hải mã) với ít trạm trung gian hơn |
Vì mùi được xử lý gần với trung tâm cảm xúc và ký ức như vậy, một mùi quen có thể khơi dậy cảm xúc và hình ảnh rất nhanh, nhiều khi trước cả khi ta kịp gọi tên mùi đó. Vị giác thì gắn chặt với khứu giác — phần lớn cái ta gọi là "vị" của món ăn thật ra là mùi đi lên mũi từ phía sau miệng — nên món ăn quen cũng có sức gợi nhớ mạnh.
Nghiên cứu nói gì
Nhà tâm lý học Rachel Herz (Mỹ) và nhiều nhóm nghiên cứu khác đã so sánh ký ức gợi ra bằng mùi với ký ức gợi ra bằng hình ảnh hoặc từ ngữ. Kết quả chung thường được báo cáo là: ký ức do mùi gợi lên không nhất thiết chi tiết hơn, nhưng thường mang cảm xúc mạnh hơn và cho cảm giác "được quay về" rõ rệt hơn. Một số nghiên cứu còn cho thấy ký ức do mùi gợi lên thường thuộc về những năm tháng sớm hơn trong đời, nhất là thời thơ ấu, so với ký ức gợi bằng từ ngữ.
Đây là lĩnh vực vẫn đang được nghiên cứu, nhiều chi tiết còn tranh luận; nhưng điều mà ai cũng tự trải nghiệm được — một mùi quen làm tim chùng xuống — đã có cơ sở khoa học đáng tin.
Những mùi vị gợi nhớ của người Việt
- Khói rơm, khói bếp củi: chiều quê, mùa gặt.
- Bánh chưng, lá dong luộc, hương trầm: Tết, đêm Giao thừa.
- Hoa sữa, hoa ngọc lan: Hà Nội cuối thu, đầu hè.
- Long não, băng phiến: tủ quần áo, rương của bà.
- Mực tím, giấy vở mới: ngày khai giảng.
- Mùi mưa đầu mùa trên đất (các nhà khoa học gọi là petrichor): những trận mưa tuổi thơ.
- Nước mắm, cá kho, mắm tôm: bữa cơm gia đình.
- Dầu gió, cao xoa: bàn tay ông bà.
Mỗi người có một "bản đồ mùi" riêng, tuỳ nơi lớn lên. Người xa quê thường kể rằng mùi là thứ khiến họ nhớ nhà dữ dội nhất — khi đi qua một hàng quán nấu món quê, khi mở một gói quà từ nhà gửi sang.
Dùng mùi vị để giữ và gợi ký ức
Biết sức mạnh của mùi vị, có thể dùng nó một cách có ý thức:
- Nấu món ăn của bà, của mẹ theo đúng cách cũ, và ghi công thức lại — công thức chính là một "bảo tàng mùi vị" của gia đình.
- Giữ một mùi đặc trưng của một giai đoạn (một loại nước hoa, xà phòng, trà) để sau này gợi lại.
- Trò chuyện với người già qua mùi vị: mang tới món ăn quê, hoa trái mùa, hỏi họ nhớ gì.
- Tạo kỷ niệm mùi cho con: mùi bánh nướng trong bếp mỗi Chủ nhật, mùi hoa trong vườn — những thứ con sẽ mang theo cả đời.
Trong chăm sóc người cao tuổi, các hoạt động gợi nhớ bằng mùi vị, âm nhạc, đồ vật quen được dùng như một phần của liệu pháp hồi tưởng, giúp người già trò chuyện, kết nối. Đây là hỗ trợ tinh thần, không thay thế điều trị y khoa.
Khi mất khứu giác
Người bị giảm hoặc mất khứu giác (do cảm cúm, viêm xoang, chấn thương, tuổi tác hoặc sau nhiễm một số loại virus) thường kể rằng họ thấy cuộc sống "nhạt đi", không chỉ trong ăn uống mà cả trong cảm xúc. Giảm khứu giác ở người lớn tuổi đôi khi còn được bác sĩ lưu ý như một dấu hiệu cần theo dõi. Nếu bị mất mùi kéo dài không rõ nguyên nhân, nên đi khám tai mũi họng hoặc thần kinh.
Góc nhìn hôm nay
Một hoạt động nhỏ cho gia đình là "đoán mùi": bịt mắt, đưa lên mũi những thứ quen như lá chanh, gừng, quế, long não, nước mắm, hoa nhài, và để mỗi người kể ký ức đầu tiên hiện ra. Ông bà sẽ kể chuyện làng, bố mẹ kể chuyện đi học, con kể chuyện hôm qua. Một vòng mùi hương là một vòng ký ức của ba thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Proust là gì?
Hiệu ứng Proust là hiện tượng một mùi hoặc vị bất chợt gợi lại ký ức sống động, nhiều cảm xúc. Tên gọi lấy từ đoạn văn chiếc bánh madeleine trong tiểu thuyết của Marcel Proust.
Vì sao mùi gợi ký ức mạnh hơn hình ảnh?
Tín hiệu khứu giác đi tới các vùng não xử lý cảm xúc và ký ức như hạch hạnh nhân, hồi hải mã với ít trạm trung gian hơn các giác quan khác, nên gợi cảm xúc nhanh và mạnh.
Marcel Proust là ai?
Marcel Proust (1871–1922) là nhà văn Pháp, tác giả bộ tiểu thuyết "Đi tìm thời gian đã mất", nổi tiếng với những trang viết về ký ức và thời gian.
Petrichor là gì?
Petrichor là tên khoa học của mùi đặc trưng khi mưa rơi xuống đất khô, do các hợp chất từ đất và thực vật bay lên không khí.
Mất khứu giác có cần đi khám không?
Nếu mất hoặc giảm khứu giác kéo dài không rõ nguyên nhân, nên đi khám tai mũi họng hoặc thần kinh để được kiểm tra.