Thợ sửa xe đạp vỉa hè: bơm vá, nắn vành và chiếc lốp treo cây

Thợ sửa xe đạp vỉa hè là người ngồi ở một góc phố, gốc cây với hộp đồ nghề, chiếc bơm tay, chậu nước và một chiếc lốp xe cũ treo lên làm "biển hiệu". Thời xe đạp là phương tiện chính của người Việt, từ thập niên 1960 tới cuối thập niên 1990, gần như con phố nào cũng có một chỗ bơm vá xe. Nghề ấy nay vẫn còn, nhưng đã chuyển dần sang vá xe máy.

Đồ nghề của một chỗ sửa xe đạp

Vá săm: kỹ năng cốt lõi

1. Tháo bánh hoặc dùng thìa nạy lốp ra một bên, rút săm ra.
2. Bơm căng săm, nhúng từng đoạn vào chậu nước, chỗ nào sủi bọt là chỗ thủng.
3. Đánh dấu, lau khô, làm nhám quanh lỗ bằng giũa.
4. Bôi keo, chờ keo se mặt, dán miếng cao su vá, ép chặt (có thợ dùng búa gõ nhẹ hoặc kẹp ép nóng).
5. Kiểm tra lốp xem đinh, mảnh thuỷ tinh còn cắm không, rồi lắp lại, bơm hơi.

Thợ giỏi vá một chiếc săm trong mười phút. Săm vá nhiều quá, chằng chịt miếng vá thì thợ khuyên thay săm mới. Thời bao cấp, săm lốp là hàng hiếm, người ta vá đi vá lại, có khi lốp mòn đến lộ bố vẫn đi.

Những dịch vụ khác

• Bơm xe: dịch vụ rẻ nhất, có thời chỉ vài trăm đồng một lần bơm.
• Chỉnh xích, tra dầu: xích lỏng hay tuột, xích khô kêu ken két.
• Chỉnh phanh, thay má phanh.
• Nắn vành: vành méo vì va chạm, thợ dùng khoá căm chỉnh từng nan hoa cho vành tròn lại.
• Thay ổ bi, trục giữa: việc khó, cần thợ lành nghề.

Nắn vành là kỹ thuật được coi là "tay nghề thật": thợ quay bánh, nhìn khe hở với má phanh, siết nan chỗ này, nới nan chỗ kia, tới khi vành quay đều không đảo.

Xe đạp và người Việt

Hà Nội, Sài Gòn những năm 1970–1990 được người nước ngoài gọi là "thành phố xe đạp": giờ tan tầm, dòng xe đạp kín đường. Xe Phượng Hoàng, Vĩnh Cửu, Thống Nhất, xe Peugeot cũ thời Pháp, xe đạp Liên Xô là những cái tên quen thuộc. Chiếc xe đạp là tài sản lớn của gia đình, phải đăng ký, có biển số, khoá cẩn thận. Hỏng xe giữa đường, tìm một chỗ vá xe là việc cấp bách — và vì vậy những chỗ vá xe vỉa hè mọc lên khắp nơi.

Ở những tuyến đường hay có "đinh tặc" rải đinh, có lúc báo chí phản ánh chuyện một số người vá xe gian dối — rải đinh rồi chờ khách. Đó là mặt tối của nghề mà người đi đường từng phải cảnh giác.

Từ xe đạp sang xe máy

Từ cuối thập niên 1990, xe máy thay xe đạp. Phần lớn thợ vá xe đạp chuyển sang vá săm xe máy, bơm hơi bằng máy nén khí, bán thêm dầu nhớt, thay bugi. Xe đạp còn lại chủ yếu là xe của học sinh, người già, người lao động và xe thể thao. Nhưng những năm gần đây, với phong trào đạp xe vì sức khoẻ và môi trường, nhu cầu sửa xe đạp lại tăng ở nhiều thành phố, kèm theo các cửa hàng sửa xe đạp thể thao chuyên nghiệp.

Người thợ vỉa hè

Thợ sửa xe vỉa hè thường là đàn ông trung niên, nhiều người làm nghề hàng chục năm ở cùng một góc phố. Họ biết mặt khách quen, biết chuyện cả khu phố. Có người làm từ thời trẻ, nuôi con ăn học bằng nghề vá xe. Mưa thì dựng ô, nắng thì ngồi dưới bóng cây, mùa đông quàng khăn, đôi tay đen dầu mỡ quanh năm.

Góc nhìn hôm nay

Vá được một chiếc săm xe đạp là kỹ năng nhỏ mà hữu ích, có thể dạy trẻ từ khoảng mười tuổi: một bộ vá săm mini, một chậu nước, một buổi chiều. Trẻ sẽ hiểu xe đạp hoạt động thế nào và tự tin hơn khi đạp xe đi xa. Còn khi đi qua góc phố có chiếc lốp cũ treo cây, đó là dấu hiệu một nghề đã ở lại với thành phố qua mấy chục năm thay đổi.

Những chuyện nhỏ quanh chỗ vá xe

• Dắt bộ cả cây số: xe thủng giữa đường vắng, dắt bộ đi tìm chỗ vá là ký ức chung của nhiều học sinh, sinh viên.
• Bơm nhờ: nhà có bơm tay là hàng xóm sang mượn suốt; chiếc bơm tay treo sau cánh cửa là đồ quen của mọi nhà.
• Tuột xích: trẻ con học cách tự lắp xích bằng một que nhỏ, tay đen nhẻm dầu.
• Đèo nhau: xe đạp chở hai, ba người, chở hàng, chở cả lợn ra chợ — vành nan chịu không nổi, lại phải vào thợ nắn.
• Xe đạp thồ: xe được gia cố khung, buộc thêm đòn tre để chở hàng nặng, phổ biến ở nông thôn và ven đô.

Mỗi chuyện nhỏ ấy đều dẫn về một chỗ: góc phố có ông thợ vá xe. Ông là người cứu nguy, là người khuyên nên thay xích, nên thay lốp trước Tết, và đôi khi là người kể cho cả xóm nghe chuyện xe ai bị mất trộm hôm qua.