Bếp than tổ ong là chiếc bếp lò hình trụ đốt viên than đá ép có nhiều lỗ như tổ ong, phổ biến ở Hà Nội và các thành phố miền Bắc từ khoảng thập niên 1980 tới đầu những năm 2010. Bếp rẻ, viên than cháy âm ỉ nhiều giờ, nên nhà tập thể, quán phở, hàng bún đều dùng. Cái giá phải trả là khói than buổi sáng ám cả con phố và nguy cơ ngộ độc khí CO.
Với người Hà Nội, cảnh bê bếp than ra vỉa hè, quạt phành phạch cho than bén lửa mỗi sớm là ký ức chung của cả một thế hệ.
Than tổ ong làm từ gì
Viên than tổ ong được ép từ than cám (than đá vụn) trộn đất sét và nước, đóng bằng khuôn thành khối trụ có khoảng mười mấy lỗ thẳng xuyên từ trên xuống dưới. Các lỗ giúp không khí đi qua, than cháy đều từ dưới lên. Viên than phơi khô rồi mới đem bán. Một viên cháy được vài giờ, xếp chồng hai viên thì có thể "ủ" qua đêm.
Thời kỳ đầu, nhiều gia đình tự đóng than: mua than cám về, trộn bùn, dùng khuôn sắt tay ép từng viên ngoài sân. Về sau có các cơ sở sản xuất chuyên nghiệp, xe ba gác chở than giao tận nhà.
Cách nhóm bếp than tổ ong
- Lót giấy báo, vỏ bào, củi nhỏ ở đáy bếp.
- Đặt viên than đã cháy dở hoặc viên mới lên trên.
- Châm lửa giấy, mang bếp ra chỗ thoáng — hiên, ban công, vỉa hè.
- Quạt mạnh bằng quạt nan hoặc để gió lùa cho tới khi lỗ than đỏ đều, hết khói vàng.
- Mang bếp vào nấu; muốn giữ lửa thì đậy nắp, khép cửa gió dưới đáy bếp.
Khâu nhóm bếp là lúc khói nhiều nhất: khói xám vàng, mùi lưu huỳnh hắc, cay mắt. Sáng sớm ở các khu tập thể Kim Liên, Thành Công, Nguyễn Công Trứ, hàng chục bếp cùng nhóm một lúc, khói phủ kín hành lang.
Vì sao than tổ ong được chuộng
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Rẻ hơn gas, dầu | Khói độc khi nhóm, mùi lưu huỳnh |
| Cháy lâu, giữ lửa âm ỉ nhiều giờ | Sinh khí CO, nguy hiểm trong phòng kín |
| Hợp nấu lâu: hầm xương, nấu phở, kho | Khó điều chỉnh lửa to nhỏ nhanh |
| Không cần đường ống, bình gas | Xỉ than phải đổ, bụi bẩn |
Với hàng ăn, bếp than tổ ong là lựa chọn kinh tế: nồi nước dùng phở, bún chả cần lửa nhỏ suốt ngày. Nhiều người còn cho rằng bún chả nướng trên than hoa ngon hơn nướng gas — nhưng đó là than hoa (than củi), khác với than tổ ong.
Khí CO: mối nguy thầm lặng
Than cháy thiếu oxy sinh ra carbon monoxide (CO) — khí không màu, không mùi, gắn vào máu mạnh hơn oxy nhiều lần. Ngộ độc CO gây đau đầu, buồn nôn, lơ mơ, rồi hôn mê và tử vong nếu kéo dài. Báo chí đã nhiều lần đưa tin những vụ cả gia đình ngộ độc vì mang bếp than vào phòng ngủ sưởi ấm mùa đông, đóng kín cửa.
- Không bao giờ dùng bếp than để sưởi trong phòng kín.
- Không ủ bếp than trong nhà khi ngủ.
- Nấu ăn ở nơi có cửa thông gió.
- Thấy người đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi ở gần bếp than: đưa ngay ra chỗ thoáng, gọi cấp cứu 115.
Ô nhiễm không khí và lệnh hạn chế
Khói than tổ ong chứa bụi mịn, lưu huỳnh đioxit và nhiều chất ô nhiễm, góp phần làm không khí đô thị xấu đi, nhất là sáng sớm và chiều tối mùa đông khi khói bị giữ sát mặt đất. Hà Nội đã có kế hoạch loại bỏ bếp than tổ ong trên địa bàn, khuyến khích hộ gia đình và hàng quán chuyển sang bếp gas, bếp điện. Ở nhiều phố, bếp than tổ ong nay chỉ còn ở một số hàng ăn và hộ khó khăn.
Những ký ức nhỏ
- Xỉ than đổ ra đầu ngõ, trẻ con giẫm lên kêu lạo xạo.
- Kẹp than bằng sắt dài để gắp viên than đỏ.
- Ngô nướng, khoai nướng trên miệng bếp than cuối ngày.
- Ấm nước để sẵn trên bếp than ủ, sáng ra có nước nóng ngay.
- Xe đạp thồ chở cả chục viên than giao từng nhà trong ngõ.
Góc nhìn hôm nay
Bếp than tổ ong là ví dụ rõ nhất cho việc một món đồ có thể vừa được thương nhớ vừa nên bị bỏ đi. Kể cho con cháu về nó, nên kể cả hai mặt: sự tần tảo của những người mẹ nhóm bếp mỗi sớm, và cái giá sức khoẻ mà chính họ phải trả.
Nếu nhà còn người già quen bếp than, nhất là mùa đông, hãy kiểm tra chắc chắn không ai mang bếp vào phòng ngủ để sưởi. Một chiếc máy sưởi điện an toàn hay chiếc chăn điện có thể cứu cả một gia đình.
Bếp than tổ ong trong đời sống khu tập thể
Ở khu tập thể, mỗi căn hộ thường chỉ có một góc bếp nhỏ ngoài hành lang hoặc khu bếp chung. Bếp than được đặt trên mấy viên gạch, cạnh xô than và xô xỉ. Buổi chiều, hành lang đông người nấu, nồi canh nhà này đặt sát nồi cơm nhà kia, mùi thức ăn lẫn mùi than. Ai về muộn có khi được hàng xóm "cho mượn lửa": gắp một viên than đang cháy sang bếp nhà mình cho nhanh bén, khỏi phải nhóm lại từ đầu. Đó là một kiểu giúp nhau rất nhỏ mà nhiều người còn nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Than tổ ong làm bằng gì?
Than tổ ong ép từ than cám (than đá vụn) trộn đất sét và nước, đóng khuôn thành khối trụ nhiều lỗ. Các lỗ giúp không khí lưu thông để than cháy đều.
Vì sao gọi là than tổ ong?
Viên than có nhiều lỗ tròn xuyên dọc, nhìn từ trên xuống giống tổ ong. Tên gọi xuất phát từ hình dáng ấy.
Bếp than tổ ong có độc không?
Có. Than cháy sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc chết người trong phòng kín, cùng bụi mịn và khí lưu huỳnh gây ô nhiễm. Không bao giờ dùng bếp than sưởi trong phòng ngủ.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?
Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, lơ mơ, nặng thì co giật, hôn mê. Cần đưa người bị nạn ra chỗ thoáng ngay và gọi cấp cứu 115.
Hà Nội có cấm bếp than tổ ong không?
Hà Nội đã có kế hoạch loại bỏ bếp than tổ ong, khuyến khích chuyển sang bếp gas, bếp điện để giảm ô nhiễm không khí. Số bếp than trong thành phố đã giảm mạnh so với trước.