Xoong nhôm, cặp lồng, ca nhôm, mâm nhôm là bộ đồ nhôm đã thay nồi đất, nồi đồng trong bếp người Việt từ khoảng thập niên 1960, nhất là ở miền Bắc. Đồ nhôm nhẹ, rẻ, không gỉ, nấu nhanh sôi, và chiếc cặp lồng ba tầng mang cơm đi làm trở thành biểu tượng của người lao động thành phố một thời. Đến nay, nhiều nhà vẫn còn chiếc xoong nhôm méo đáy dùng mấy chục năm.
Đồ nhôm về bếp Việt như thế nào
Nhôm là kim loại nhẹ, dẫn nhiệt tốt, dễ dập thành hình. Từ giữa thế kỷ 20, đồ nhôm dập công nghiệp lan rộng khắp thế giới, rồi tới Việt Nam qua cả hàng nhập và các xưởng trong nước. Ở miền Bắc, các hợp tác xã và nhà máy kim khí làm xoong, nồi, chậu, ca, mâm nhôm bán qua hệ thống mậu dịch. Ở nhiều làng nghề cơ khí, người ta còn đúc nồi nhôm thủ công từ nhôm phế liệu — nồi gang nhôm đúc dày, nặng, khác hẳn xoong nhôm dập mỏng.
| Đồ nhôm | Dùng để | Chuyện hay nhớ |
|---|---|---|
| Xoong nhôm (nồi có tay cầm hai bên) | Nấu canh, luộc rau, nấu cơm | Đáy méo, quai lỏng, nắp lệch vẫn dùng |
| Cặp lồng | Mang cơm đi làm, đi học, vào viện | Ba tầng: cơm, thức ăn, canh |
| Ca nhôm (ca có quai) | Uống nước, múc nước, đong gạo | Bị móp, khắc tên chủ |
| Chậu, thau nhôm | Rửa rau, tắm em bé, giặt | Thủng thì mang đi hàn |
| Ấm nhôm | Đun nước | Đáy đóng cặn trắng |
Chiếc cặp lồng: bữa trưa của cả một thế hệ
Cặp lồng (có nơi gọi là "gà mên", vay từ một chữ tiếng Pháp chỉ hộp đựng cơm) là bộ hộp nhôm xếp chồng lên nhau, có quai xách và chốt cài. Tầng dưới đựng cơm, tầng giữa thức ăn, tầng trên canh hoặc rau. Thời bao cấp, công nhân, cán bộ, giáo viên mang cặp lồng cơm đi làm là cảnh thường ngày. Trưa đến, cả phòng mở cặp lồng ra ăn chung, ai có món gì thì góp.
Cặp lồng cũng gắn với hình ảnh người nhà đưa cơm vào bệnh viện, mẹ mang cơm cho con ở ký túc xá, vợ đưa cơm cho chồng ở công trường. Mỗi chiếc cặp lồng thường được khắc tên hoặc đánh dấu để khỏi lẫn trong nhà ăn tập thể. Ở miền Nam, "gà mên" là chữ quen hơn, cùng chỉ một món đồ.
Xoong nhôm và bếp than, bếp dầu
Xoong nhôm mỏng sôi nhanh, hợp với bếp dầu hoả, bếp than tổ ong của nhà thành phố. Nhưng vì mỏng nên dễ cháy đáy khi nấu cơm hay kho, và dễ méo khi va đập. Nhà nào cũng có những chiếc xoong đáy lồi lõm, nắp không khít, quai buộc thêm dây thép. Xoong thủng thì mang đi thợ hàn nồi đầu ngõ vá lại — một nghề nay gần như biến mất.
Ấm nhôm đun nước lâu ngày đóng cặn vôi trắng ở đáy, các bà cho nước giấm hoặc vỏ chanh vào đun sôi để tẩy. Xoong nhôm đen thì cọ bằng tro bếp, cát mịn, xơ mướp; sau này có bùi nhùi thép.
Nồi nhôm đúc, nồi gang và nồi áp suất
Bên cạnh xoong nhôm dập, nhiều nhà dùng nồi gang (gang đúc, rất nặng, giữ nhiệt tốt) để nấu cơm, kho cá; và nồi nhôm đúc dày để nấu bánh chưng, luộc gà. Từ thập niên 1980–1990, nồi áp suất xuất hiện ở các gia đình khá giả thành phố, dùng hầm xương, nấu đậu nhanh mềm. Tiếng van nồi áp suất xì xì là âm thanh mới của bếp những năm đó, và cũng là món đồ người lớn cấm trẻ đụng.
Đồ nhôm có an toàn không
Đây là câu hỏi nhiều người đặt ra. Kiến thức phổ thông hiện nay có thể tóm lại như sau:
- Nhôm có thể thôi một lượng nhỏ vào thức ăn, nhiều hơn khi nấu món chua, mặn (cà chua, dưa, giấm, nước mắm) và để lâu trong nồi.
- Các cơ quan an toàn thực phẩm quốc tế đã đặt ngưỡng tiêu thụ nhôm hằng tuần chấp nhận được; với người khoẻ, dùng đồ nhôm đúng cách thường không vượt ngưỡng.
- Không nên để đồ chua, mặn qua đêm trong nồi nhôm; nấu xong nên chuyển sang bát sứ, thuỷ tinh.
- Nồi nhôm đúc từ nhôm tái chế không rõ nguồn gốc có thể lẫn kim loại khác; nên mua của cơ sở uy tín.
- Nồi nhôm đã bong lớp, rỗ nhiều, méo nặng nên thay.
Nỗi lo nhôm gây bệnh Alzheimer từng lan rộng, nhưng các tổng quan khoa học lớn chưa chứng minh được mối liên hệ này ở mức dùng đồ nấu bếp thông thường.
Những chuyện nhỏ quanh đồ nhôm
- Ca nhôm uống nước ở trường, ở cơ quan, buộc dây cạnh vại nước.
- Chậu nhôm tắm cho em bé mùa đông, đun nước nóng pha vào.
- Bán đồ nhôm cũ cho đồng nát lấy tiền mua kẹo.
- Gõ xoong nhôm làm trống khi đuổi chim, đuổi chuột, hoặc khi chơi đùa.
- Nồi nhôm to nấu bánh chưng ngày Tết, mượn của hàng xóm.
Góc nhìn hôm nay
Inox, gang tráng men và chảo chống dính đã thay xoong nhôm ở nhiều bếp, nhưng đồ nhôm vẫn được bán khắp chợ vì rẻ và nhẹ. Cặp lồng nhôm thì được làm lại với kiểu dáng hoài cổ, cùng hộp cơm inox giữ nhiệt mà dân văn phòng mang đi làm — nếp "mang cơm nhà" thật ra chưa bao giờ mất.
Nếu nhà còn chiếc cặp lồng cũ, có thể dùng lại để đựng đồ khô, hạt, hoặc đơn giản là giữ làm kỷ vật. Hỏi ông bà chiếc cặp lồng ấy từng theo ai đi làm ở đâu, có khi là một câu chuyện cả buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Cặp lồng và gà mên có phải một không?
Có. Cặp lồng là cách gọi phổ biến ở miền Bắc, gà mên là cách gọi miền Nam, vay từ một chữ tiếng Pháp chỉ hộp đựng cơm. Cả hai chỉ bộ hộp đựng cơm nhiều tầng có quai xách.
Nấu ăn bằng nồi nhôm có hại không?
Với người khoẻ, dùng nồi nhôm đúng cách thường không đáng lo. Nên tránh để món chua, mặn lâu trong nồi nhôm và chọn nồi của cơ sở uy tín.
Nồi nhôm có gây Alzheimer không?
Các tổng quan khoa học lớn chưa chứng minh dùng đồ nấu bếp bằng nhôm thông thường gây bệnh Alzheimer. Dù vậy, vẫn nên dùng đúng cách và thay nồi đã rỗ, bong lớp.
Cách tẩy cặn trắng trong ấm nhôm?
Cho nước pha giấm hoặc vỏ chanh vào ấm, đun sôi rồi để nguội, sau đó cọ nhẹ và tráng sạch. Cặn trắng là cặn vôi từ nước cứng.
Vì sao thời bao cấp ai cũng mang cặp lồng đi làm?
Thời ấy hàng quán ít, lương thấp, nhiều cơ quan có bếp tập thể đơn sơ, nên mang cơm nhà là cách tiết kiệm và chủ động. Cặp lồng nhôm nhẹ, bền, giữ được cả cơm lẫn canh.