Ở người lớn tuổi, việc thỉnh thoảng quên tên người mới gặp, để quên chìa khoá rồi nhớ ra, hay cần thêm thời gian để nhớ một từ thường là thay đổi bình thường của tuổi tác. Điều đáng lo là khi việc quên ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày: hỏi lại một câu nhiều lần trong thời gian ngắn, lạc đường ở nơi quen, không làm được việc quen thuộc, nhầm lẫn thời gian, thay đổi tính tình rõ rệt. Khi thấy những dấu hiệu ấy, nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa — bài viết này chỉ là kiến thức phổ thông, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.
Quên bình thường và quên đáng lo
| Thường gặp theo tuổi tác | Đáng lưu ý, nên đi khám |
|---|---|
| Thỉnh thoảng quên tên người, quên chỗ để đồ rồi nhớ ra | Quên chuyện vừa xảy ra, hỏi đi hỏi lại cùng một câu nhiều lần trong ngày |
| Cần thời gian để nhớ một từ ("ở đầu lưỡi") | Khó tìm từ thường xuyên, gọi sai tên đồ vật quen, khó theo dõi cuộc nói chuyện |
| Đôi khi nhầm ngày trong tuần rồi nhận ra | Lẫn lộn ngày tháng, mùa, năm; không biết mình đang ở đâu |
| Làm chậm hơn khi có nhiều việc cùng lúc | Không làm được việc quen thuộc: nấu món đã nấu cả đời, dùng điện thoại, tính tiền |
| Đôi lúc quyết định chưa hợp lý | Phán đoán kém rõ rệt: dễ bị lừa tiền, ăn mặc không hợp thời tiết |
| Thỉnh thoảng buồn, mệt | Thay đổi tính tình, nghi ngờ, lo âu, thu mình, mất hứng thú kéo dài |
| Đi chậm hơn ở nơi lạ | Lạc đường ở nơi rất quen như con ngõ nhà mình |
Bảng trên dựa theo những dấu hiệu cảnh báo mà nhiều tổ chức y tế và hiệp hội về sa sút trí tuệ trên thế giới thường phổ biến. Có dấu hiệu không có nghĩa là chắc chắn có bệnh; nhưng đó là lý do để đi khám sớm.
Vì sao nên đi khám sớm
Suy giảm trí nhớ có nhiều nguyên nhân, và không phải nguyên nhân nào cũng là bệnh Alzheimer. Một số nguyên nhân có thể điều trị hoặc cải thiện được, như thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc, rối loạn giấc ngủ, nghe kém, nhiễm trùng, mất nước ở người già. Đi khám sớm giúp:
- Tìm ra và điều trị nguyên nhân có thể đảo ngược.
- Nếu là bệnh tiến triển, có kế hoạch chăm sóc, điều trị làm chậm triệu chứng.
- Gia đình chuẩn bị về tâm lý, tài chính, pháp lý khi người bệnh còn tham gia quyết định được.
- Giảm lo âu do không biết chuyện gì đang xảy ra.
Nơi khám phù hợp thường là khoa thần kinh, khoa lão khoa, hoặc các phòng khám trí nhớ tại bệnh viện lớn. Nên mang theo người thân sống cùng để kể lại những thay đổi đã thấy.
Những điều có lợi cho trí não khi về già
Ủy ban Lancet về sa sút trí tuệ (một nhóm chuyên gia quốc tế công bố báo cáo trên tạp chí The Lancet) đã tổng hợp nhiều yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Một số khuyến nghị phổ thông rút ra:
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu — điều tốt cho tim cũng tốt cho não.
- Vận động đều đặn: đi bộ, tập dưỡng sinh, làm vườn.
- Chữa nghe kém: đeo máy trợ thính khi cần — nghe kém được xem là một yếu tố nguy cơ đáng kể.
- Không hút thuốc, hạn chế rượu bia.
- Giữ kết nối xã hội: trò chuyện, sinh hoạt câu lạc bộ, gặp con cháu.
- Kích thích tinh thần: đọc, học điều mới, chơi cờ, làm thủ công, kể chuyện.
- Ngủ đủ, điều trị trầm cảm nếu có.
- Phòng chấn thương đầu: đội mũ bảo hiểm, chống ngã trong nhà.
Không có biện pháp nào bảo đảm tuyệt đối, nhưng những thói quen này có lợi cho sức khoẻ nói chung và được nhiều bằng chứng ủng hộ.
Về các "bài tập trí nhớ"
Các ứng dụng, bài luyện trí nhớ có thể giúp người dùng giỏi hơn ở chính bài tập đó và giữ tinh thần năng động. Tuy vậy, bằng chứng rằng chúng ngăn ngừa được sa sút trí tuệ hiện còn hạn chế và đang được nghiên cứu. Hoạt động có ý nghĩa với đời sống — kể chuyện cho cháu, học một bài hát, nấu món mới, tham gia sinh hoạt cộng đồng — thường mang lại lợi ích kép: vừa kích thích trí não, vừa giữ kết nối xã hội.
Gia đình nên làm gì khi thấy ông bà hay quên
- Quan sát và ghi lại những lần quên: khi nào, chuyện gì, ảnh hưởng ra sao.
- Trò chuyện nhẹ nhàng, tránh chê trách, tránh "kiểm tra" kiểu đố vui làm ông bà xấu hổ.
- Thu xếp đi khám, giải thích là "khám sức khoẻ tổng quát" nếu ông bà ngại.
- Giữ nếp sinh hoạt đều đặn, nhà cửa gọn gàng, đồ vật để cố định.
- Dán lịch, ghi chú to, hộp chia thuốc theo ngày.
- Cảnh giác với lừa đảo qua điện thoại nhắm vào người già.
Góc nhìn hôm nay
Quên là một phần của đời sống ở mọi lứa tuổi; điều quan trọng là phân biệt cái quên bình thường với cái quên cần giúp đỡ. Một cuộc trò chuyện về chuyện xưa với ông bà — ông bà nhớ rõ hay lẫn lộn, kể mạch lạc hay đứt quãng — đôi khi là cách đầu tiên để con cháu nhận ra điều gì đó đang thay đổi. Lắng nghe kỹ là vừa giữ ký ức, vừa giữ sức khoẻ cho người mình thương.
Câu hỏi thường gặp
Hay quên ở người già có phải là bệnh không?
Thỉnh thoảng quên tên, quên chỗ để đồ rồi nhớ ra thường là thay đổi bình thường theo tuổi. Nếu quên ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày, như hỏi lại nhiều lần, lạc đường nơi quen, nên đi khám.
Người già hay quên nên khám ở đâu?
Nên khám ở khoa thần kinh, khoa lão khoa hoặc phòng khám trí nhớ tại các bệnh viện, và mang theo người thân sống cùng để kể lại những thay đổi đã thấy.
Suy giảm trí nhớ có chữa được không?
Một số nguyên nhân như thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm, tác dụng phụ thuốc có thể điều trị được. Với các bệnh tiến triển, điều trị và chăm sóc sớm giúp làm chậm triệu chứng.
Làm gì để giữ trí nhớ tốt khi về già?
Kiểm soát huyết áp, đường huyết, vận động đều, chữa nghe kém, không hút thuốc, ngủ đủ, giữ kết nối xã hội và học điều mới là những thói quen có lợi được nhiều bằng chứng ủng hộ.
Ứng dụng luyện trí nhớ có ngăn được sa sút trí tuệ không?
Bằng chứng hiện còn hạn chế. Chúng giúp giữ tinh thần năng động, nhưng hoạt động có ý nghĩa và kết nối xã hội trong đời sống thường mang lại lợi ích rộng hơn.