Phích nước Rạng Đông là chiếc bình giữ nhiệt ruột thuỷ tinh hai lớp do Nhà máy Bóng đèn Phích nước Rạng Đông ở Hà Nội sản xuất, có mặt trong gần như mọi gia đình miền Bắc từ thập niên 1960 trở đi. Nó giữ nước sôi nóng đủ để pha trà suốt buổi, và chính vì vậy gắn chặt với nếp mời trà, tiếp khách của người Việt.
Với nhiều nhà, chiếc phích còn là một món tài sản: được cho khi cưới, được mang theo khi đi xa, và vỡ ruột phích là chuyện cả nhà tiếc mấy ngày.
Phích nước giữ nóng bằng cách nào
Ruột phích là hai lớp thuỷ tinh lồng vào nhau, giữa hai lớp được rút gần hết không khí. Chân không cản nhiệt đi ra theo đường dẫn nhiệt và đối lưu. Mặt trong hai lớp được tráng bạc như gương để hắt ngược nhiệt bức xạ vào trong. Nút đậy bằng bần (li-e) hoặc nhựa chặn hơi nóng thoát ra miệng.
Nguyên lý này do nhà khoa học Scotland James Dewar đưa ra năm 1892, ban đầu để giữ khí hoá lỏng trong phòng thí nghiệm; vì vậy bình chân không còn được gọi là bình Dewar. Sau đó các công ty ở Đức và nhiều nước khác thương mại hoá thành bình giữ nhiệt dùng trong nhà.
| Bộ phận | Vai trò | Chuyện thường gặp |
|---|---|---|
| Ruột thuỷ tinh hai lớp tráng bạc | Giữ nhiệt | Dễ vỡ khi va đập hoặc rót nước lạnh vào ruột đang nóng |
| Núm hút chân không ở đáy ruột | Nơi hàn kín sau khi rút khí | Nứt núm là mất chân không, phích hết giữ nóng |
| Vỏ phích | Bảo vệ ruột, có quai xách | Vỏ sắt sơn, vỏ nhôm hoa, sau này vỏ nhựa |
| Nút bần, nút nhựa | Chặn hơi thoát | Nút bần cũ khô, co lại, phải quấn thêm vải |
Rạng Đông và chiếc phích của người Hà Nội
Nhà máy Bóng đèn Phích nước Rạng Đông được xây dựng ở Hà Nội cuối thập niên 1950 và đi vào sản xuất đầu thập niên 1960, làm hai mặt hàng chính là bóng đèn và ruột phích. Suốt nhiều chục năm sau, "phích Rạng Đông" gần như là tên gọi chung của phích nước ở miền Bắc, giống như người ta gọi xe máy là "xe Honda".
Thời bao cấp, phích là hàng phân phối, không phải lúc nào cũng mua được. Một chiếc phích mới, vỏ sơn hoa, là món quà cưới đáng giá; ruột phích thay thế cũng được bán riêng để người dân lắp vào vỏ cũ. Đến nay Rạng Đông vẫn hoạt động và vẫn làm phích, bên cạnh đèn LED và nhiều sản phẩm chiếu sáng.
Ở miền Nam, trước 1975 phích nước thường được gọi là "bình thủy" (từ chữ thủy là nước), hàng nhập từ Nhật, Trung Hoa, Hồng Kông khá phổ biến. Đến nay nhiều người miền Nam vẫn gọi phích là bình thủy.
Nếp pha trà quanh chiếc phích
Ở nông thôn Bắc Bộ, buổi sáng thường bắt đầu bằng việc đun một ấm nước to, rót đầy phích. Phích nước nóng ấy dùng cả ngày: pha ấm trà mời khách, chế nước ấm cho trẻ con rửa mặt mùa đông, pha bát mì, pha sữa cho em bé. Nhà nào có khách, việc đầu tiên là "tráng ấm, pha nước".
Trà ngon cần nước sôi tới
Người sành trà nói nước trong phích giữ được nóng nhưng đến chiều đã nguội bớt, pha trà xanh hoặc chè mạn sẽ nhạt và thiếu hương. Vì vậy các cụ có thói quen rót nước phích đổ vào ấm đun lại cho sôi trước khi pha cho khách quý. Còn uống thường ngày thì nước phích là đủ.
Phích và bộ ấm chén trên bàn nước
Phích thường đứng cạnh khay trà trên bàn nước ở gian giữa, cạnh cái điếu cày và đĩa lạc, là ba món tiếp khách của nhiều nhà miền Bắc. Trong văn phòng, cơ quan thời bao cấp, phích nước đặt ở góc phòng, ai đến lượt thì đi lấy nước sôi ở nồi hơi tập thể.
Những chuyện nhỏ ai cũng từng gặp
- Tiếng "bụp" khi rút nút: hơi nóng đẩy nút bần bật lên, trẻ con thích nghe.
- Vỡ ruột phích: phích đổ, nghe tiếng thuỷ tinh rạn vỡ bên trong vỏ là biết hỏng. Mảnh tráng bạc lấp lánh, người lớn dặn trẻ không được đụng vì sắc.
- Đặt phích sát mép bàn: thói quen bị mắng nhiều nhất, vì phích đổ dễ gây bỏng nước sôi.
- Thử phích còn tốt không: rót nước nóng vào, đậy nút, sờ vỏ ngoài. Vỏ nóng ran nghĩa là ruột đã mất chân không.
- Cặn trắng trong ruột: nước cứng để lâu đóng cặn vôi, các bà thường ngâm giấm loãng hoặc vỏ chanh để tẩy.
An toàn với phích nước nóng
Bỏng nước sôi do đổ phích là tai nạn thường gặp ở trẻ nhỏ cả ngày xưa lẫn bây giờ. Vài nguyên tắc đơn giản: đặt phích sâu vào giữa bàn hoặc trên kệ cao; không để dây, khăn trải bàn thõng xuống cho trẻ kéo; không cho trẻ tự rót nước phích. Khi bị bỏng, xả nước mát sạch lên vùng bỏng khoảng 20 phút, không bôi kem đánh răng hay nước mắm như mẹo dân gian, và đưa đi cơ sở y tế nếu vết bỏng rộng hoặc phồng rộp.
Ruột phích vỡ phải gói kỹ mảnh thuỷ tinh trước khi bỏ rác. Lớp tráng bạc rất mỏng, không phải thuỷ ngân như một số người vẫn sợ.
Góc nhìn hôm nay
Phích nước không biến mất như chạn bát. Ấm siêu tốc và bình giữ nhiệt inox chiếm nhiều chỗ, nhưng phích ruột thuỷ tinh vẫn bán khắp chợ quê, vẫn có trong phòng bệnh viện, ký túc xá, chùa chiền. Ruột thuỷ tinh giữ vị nước tốt và không ám mùi kim loại, nên nhiều người pha trà vẫn chuộng.
Nếu nhà còn chiếc phích vỏ nhôm hoa hay vỏ sắt sơn cũ, đó là món đồ đáng giữ: thay ruột mới, nó vẫn dùng được. Và nếu muốn kể cho con cháu về nếp trà của ông bà, không gì dễ hơn là pha một ấm trà từ chiếc phích ấy.
Câu hỏi thường gặp
Phích nước Rạng Đông có từ năm nào?
Nhà máy Bóng đèn Phích nước Rạng Đông ở Hà Nội đi vào sản xuất đầu thập niên 1960 và làm ruột phích từ đó. Phích Rạng Đông nhanh chóng trở thành món đồ quen trong gia đình miền Bắc.
Vì sao phích nước giữ được nóng?
Ruột phích có hai lớp thuỷ tinh, giữa là chân không cản dẫn nhiệt và đối lưu, mặt trong tráng bạc phản xạ nhiệt. Nút đậy chặn hơi nóng thoát qua miệng.
Bình thủy là gì?
Bình thủy là cách người miền Nam gọi phích nước. Hai tên chỉ cùng một món đồ là bình giữ nhiệt ruột thuỷ tinh.
Làm sao biết ruột phích bị hỏng?
Rót nước nóng vào rồi sờ vỏ ngoài. Nếu vỏ nóng nhanh hoặc nước nguội chỉ sau vài giờ, ruột đã mất chân không, thường do nứt núm đáy, cần thay ruột.
Ruột phích vỡ có độc không?
Lớp tráng trong ruột phích là bạc, không phải thuỷ ngân. Nguy hiểm chính là mảnh thuỷ tinh sắc, cần gói kỹ khi bỏ đi và không để trẻ chạm vào.