Súng phốc là đồ chơi tự chế từ một ống nứa nhỏ và một que thụt, bắn "đạn" là hạt cây, giấy nhai ướt hoặc quả nhỏ, khi thụt mạnh khí nén đẩy viên đạn bật ra kêu "phốc". Cùng với súng cao su, ống thụt nước, xe lon, cà kheo, đây là thế giới đồ chơi tự chế của trẻ con nông thôn ngày xưa — tự tìm vật liệu, tự làm, tự sửa. Nhiều món vui, nhưng cũng có món từng gây tai nạn thật.
Súng phốc làm thế nào
Vật liệu là một đoạn ống nứa hoặc trúc nhỏ, thẳng, lòng đều, dài khoảng một gang tay, và một que tre vót tròn vừa khít lòng ống làm cán thụt, gắn tay cầm ở một đầu. "Đạn" là những hạt tròn vừa khít lòng ống: quả đay, quả bồ hòn non, hạt cây, hoặc giấy nhai ướt vo viên.
- Nhét một viên đạn vào đầu ống, đẩy bằng que thụt xuống đầu kia.
- Nhét viên đạn thứ hai vào đầu còn lại.
- Thụt mạnh: không khí giữa hai viên bị nén lại, đẩy viên đạn phía trước bật ra với tiếng "phốc".
- Viên thứ hai giờ nằm ở đầu ống, sẵn sàng cho lần bắn tiếp theo.
Đây là một bài học vật lý về khí nén mà trẻ con học bằng tay trước khi học trong sách. Súng phốc càng kín, đạn càng khít thì bắn càng xa, kêu càng to.
Những món đồ chơi tự chế khác
| Đồ chơi | Vật liệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ống thụt nước | Ống nứa, que quấn giẻ | Hút nước ao rồi phun, chơi mùa hè |
| Súng cao su | Chạc cây hình chữ Y, dây chun, miếng da | Bắn sỏi, hạt; nhiều nguy hiểm |
| Xe lon | Lon sữa bò, que tre, dây | Kéo lê trên đường kêu lạch cạch |
| Cà kheo | Hai cây tre có bậc gác chân | Đi trên cao, tập thăng bằng |
| Ô tô, máy bay lá cây, giấy | Lá chuối, lá dừa, giấy vở | Gấp, đan |
| Trâu lá đa, ngựa bẹ chuối | Lá đa, bẹ chuối | Đồ chơi chăn trâu |
| Con quay (cù) | Gỗ tiện, đinh, dây | Quấn dây, quăng xuống đất cho quay |
Trâu lá đa là món đặc biệt của trẻ con chăn trâu Bắc Bộ: gập chiếc lá đa thành con trâu có sừng, que tre làm chân. Nó xuất hiện trong nhiều bài thơ, bài hát thiếu nhi như hình ảnh tiêu biểu của tuổi thơ làng quê.
Tự chế: tuổi thơ của sự khéo tay
Ngày trước, đồ chơi mua ở chợ là thứ xa xỉ, chỉ có dịp Tết, Trung thu. Phần lớn thời gian, trẻ con tự làm. Mỗi đứa biết dùng dao, biết chọn tre, biết gấp lá, buộc dây. Anh chị dạy em, bạn lớn dạy bạn nhỏ. Kỹ năng tự làm đồ chơi vì thế lan truyền như một "chương trình học" không chính thức của làng quê.
Các nhà giáo dục ngày nay nhắc nhiều tới lợi ích của đồ chơi tự làm: trẻ luyện đôi tay, giải quyết vấn đề, kiên nhẫn sửa khi hỏng, và trân trọng thứ mình làm ra. Đó là những thứ đồ chơi mua sẵn khó mang lại.
Mặt trái: những món nguy hiểm
Hoài niệm không nên che đi sự thật: một số đồ chơi tự chế đã gây nhiều tai nạn đáng tiếc.
- Súng cao su: bắn sỏi, bi sắt có thể làm vỡ kính, chết chim, và đặc biệt làm tổn thương mắt người — nhiều trường hợp mất thị lực vĩnh viễn ở trẻ em đã được bác sĩ nhãn khoa ghi nhận.
- Súng phốc bắn vào mặt: dù đạn nhẹ, bắn gần vào mắt vẫn gây tổn thương.
- Pháo tự chế: một số trẻ từng tự chế pháo, "súng" bắn bằng diêm, đất đèn — cực kỳ nguy hiểm, gây bỏng, mất ngón tay. Pháo nổ bị cấm theo quy định pháp luật hiện hành.
- Dao vót: đứt tay khi vót nan là chuyện thường, cần người lớn hướng dẫn.
Với trẻ hôm nay, nên giữ những món lành như ống thụt nước, xe lon, cà kheo, trâu lá đa, con quay; với súng phốc chỉ dùng giấy ướt làm đạn và tuyệt đối không bắn vào người. Súng cao su và mọi thứ có thuốc nổ thì không nên dạy trẻ làm.
Con quay: món đồ chơi gỗ bền nhất
Con quay (miền Nam gọi là con cù, con vụ) là khối gỗ tiện hình quả trám, đóng một chiếc đinh ở đầu nhọn. Người chơi quấn dây quanh thân quay, quăng mạnh xuống đất cho nó quay tít. Trẻ con thi quay lâu, quay "bổ" vào con quay của bạn cho nó văng ra. Con quay gỗ tốt được giữ nhiều năm, đinh mòn thì đóng lại. Đây là món đồ chơi vẫn còn bán ở chợ quê và cửa hàng đồ chơi gỗ.
Góc nhìn hôm nay
Một buổi cuối tuần ở quê là dịp tốt để dạy con làm trâu lá đa, ống thụt nước, xe lon hay một con quay. Không cần mua gì, chỉ cần người lớn nhớ cách làm và sẵn lòng ngồi cùng. Và khi kể chuyện súng cao su, súng phốc ngày xưa, hãy kể luôn chuyện ai đó trong xóm từng bị thương — trẻ con nhớ bài học an toàn lâu hơn khi nó đi kèm một câu chuyện thật.
Câu hỏi thường gặp
Súng phốc là gì?
Súng phốc là đồ chơi tự chế từ ống nứa và que thụt, bắn đạn là hạt cây hoặc giấy ướt bằng khí nén. Khi thụt mạnh, viên đạn bật ra kêu "phốc".
Đạn súng phốc ngày xưa dùng gì?
Trẻ con hay dùng quả đay, quả bồ hòn non, hạt cây vừa khít lòng ống hoặc giấy nhai ướt vo viên. Giấy ướt là loại an toàn nhất.
Trâu lá đa làm thế nào?
Gập chiếc lá đa thành hình con trâu có hai sừng rồi cắm que tre nhỏ làm chân. Đây là đồ chơi quen thuộc của trẻ chăn trâu Bắc Bộ.
Súng cao su có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Bắn sỏi hay bi sắt có thể làm tổn thương mắt, gây mất thị lực vĩnh viễn. Không nên cho trẻ làm hay chơi súng cao su.
Con quay và con cù có khác nhau không?
Không. Con quay là cách gọi miền Bắc, con cù hay con vụ là cách gọi miền Nam, cùng chỉ khối gỗ tiện có đinh, quấn dây quăng xuống cho quay.