Viết hồi ký gia đình và dựng cây phả hệ: gia phả, ngày giỗ, chuyện nhà

Viết hồi ký gia đình và dựng cây phả hệ là hai cách giữ lại "ai là ai, ai đã sống thế nào" cho con cháu. Người Việt có truyền thống gia phả lâu đời — mỗi dòng họ ghi tên tuổi, ngày giỗ, mộ phần các đời trong cuốn gia phả giữ ở nhà thờ họ. Ngày nay, mỗi gia đình nhỏ cũng có thể tự làm: bắt đầu từ một sơ đồ ba, bốn đời, kèm vài trang chuyện kể, ảnh và ghi âm của người lớn tuổi.

Gia phả truyền thống của người Việt

Gia phả (phả hệ dòng họ) xưa thường được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, sau này bằng chữ quốc ngữ, ghi lại:

• Thuỷ tổ (người đầu tiên của dòng họ được biết tới), nguồn gốc, nơi lập nghiệp.
• Các đời nối tiếp: tên, tên tự, tên huý (tên thật kiêng gọi), vợ chồng, con cái.
• Ngày mất (để làm giỗ), nơi an táng.
• Sự nghiệp, đỗ đạt, công đức với làng nước của những người nổi bật.
• Gia huấn, lời dạy của tổ tiên.

Gia phả thường do trưởng họ giữ, được đọc trong những dịp giỗ tổ, họp họ. Nhiều cuốn gia phả cổ đã mất hoặc hư hại theo thời gian; một số dòng họ đã dịch, biên soạn lại, số hoá để con cháu ở xa cũng đọc được.

Dựng cây phả hệ cho gia đình mình

1. Bắt đầu từ bản thân: viết tên mình, bố mẹ, ông bà hai bên, cụ (nếu biết).
2. Thu thập thông tin cơ bản cho mỗi người: họ tên đầy đủ, năm sinh, năm mất, quê quán, nghề nghiệp, vợ chồng, con cái.
3. Hỏi người lớn tuổi: ông bà, cô dì chú bác thường nhớ những nhánh mà giấy tờ không ghi.
4. Đối chiếu giấy tờ: giấy khai sinh, sổ hộ khẩu cũ, bia mộ, gia phả họ, ảnh có ghi chú.
5. Vẽ sơ đồ: trên giấy khổ lớn hoặc bằng phần mềm, ứng dụng làm cây gia đình.
6. Ghi rõ nguồn: thông tin nào do ai kể, thông tin nào có giấy tờ, chỗ nào chưa chắc.

Không cần đầy đủ ngay. Một cây ba đời chính xác có giá trị hơn một cây mười đời toàn đoán.

Hồi ký gia đình: viết gì

Hồi ký không cần văn hay. Câu chuyện thật, chi tiết cụ thể ("bà nội luôn để một nắm muối vừng trong lọ thuỷ tinh trên chạn") có giá trị hơn mọi lời ca ngợi chung chung.

Cách viết dễ bắt đầu

• Ghi âm trước, viết sau: nghe lại ghi âm ông bà kể, chép thành từng đoạn.
• Viết theo chủ đề, không cần theo thứ tự thời gian: "Tết nhà nội", "Ngôi nhà ở phố cũ", "Chiếc xe đạp của bố".
• Mỗi tuần một trang: một năm có hơn năm mươi trang.
• Rủ cả nhà cùng viết: mỗi người một góc nhìn về cùng một người, một sự kiện.
• Tôn trọng chuyện riêng: hỏi ý kiến trước khi viết về chuyện nhạy cảm của người còn sống.

Những lưu ý khi tìm hiểu gốc gác

Khi tìm hiểu phả hệ, đôi khi gặp những thông tin bất ngờ hoặc chuyện buồn trong quá khứ gia đình. Hãy xử lý tế nhị, cân nhắc ai nên biết điều gì. Với gia phả dòng họ, nên trao đổi với trưởng họ, những người giữ gia phả trước khi thay đổi, bổ sung. Cẩn trọng với các dịch vụ "tìm gốc dòng họ" hứa hẹn kết nối với danh nhân lịch sử mà không có bằng chứng.

Góc nhìn hôm nay

Một cây phả hệ dán ở góc nhà, một tập hồi ký mỏng in ra tặng ông bà dịp mừng thọ, một thư mục ảnh có chú thích — đó là những món quà mà nhiều năm sau con cháu sẽ quý nhất. Với trẻ con, vẽ cây gia đình là bài tập dễ thương: tìm hiểu tên ông bà, quê nội quê ngoại, ngày giỗ cụ. Từ một sơ đồ đơn giản, trẻ hiểu mình không đứng một mình, mà là một nhánh mới trên một cái cây đã mọc từ rất lâu.

Ngày giỗ, nhà thờ họ và sổ ghi ngày mất

Trong nhiều gia đình Việt, thông tin quý nhất để giữ là ngày mất (theo âm lịch) của các cụ, vì đó là ngày làm giỗ hằng năm. Nhiều nhà có một tờ giấy hoặc cuốn sổ nhỏ dán trong ngăn bàn thờ ghi ngày giỗ các đời. Khi người lớn tuổi nhất trong nhà qua đời mà không ai ghi lại, con cháu có khi phải hỏi khắp họ hàng mới biết ngày giỗ cụ. Vì vậy, việc đầu tiên nên làm khi bắt đầu phả hệ là chép lại danh sách ngày giỗ, kèm tên, quan hệ và nơi an táng, rồi chia cho các nhánh trong họ cùng giữ. Ngày giỗ, ngày họp họ ở nhà thờ họ cũng chính là dịp tốt nhất để hỏi chuyện, xem gia phả và bổ sung cây gia đình.