Giường tre, phản gỗ và chõng tre là ba món đồ để nằm, ngồi quen thuộc nhất trong nhà người Việt xưa. Giường tre là chỗ ngủ của nhà nông, phản gỗ vừa để ngủ vừa để ngồi ăn, tiếp khách, còn chõng tre là chiếc giường nhỏ đặt ngoài hiên, ngoài quán nước. Cả ba đều mát, bền, dễ làm, và đều kêu cót két theo một cách mà ai từng nằm cũng nhớ.
Ba món đồ, ba vai trò
| Món đồ | Chất liệu | Đặt ở đâu | Dùng để |
|---|---|---|---|
| Giường tre | Tre già, nan tre ghép | Buồng, gian bên | Ngủ |
| Phản gỗ | Tấm gỗ dày ghép, kê trên mễ hoặc chân | Gian giữa, gian bên | Ngủ, ngồi ăn, tiếp khách, đặt mâm cỗ |
| Chõng tre | Tre, nhỏ và thấp | Hiên, sân, quán nước | Ngồi chơi, nằm hóng mát, bày hàng |
| Sập gỗ | Gỗ quý, có chân và diềm chạm | Gian giữa nhà khá giả | Ngồi tiếp khách, đồ thể hiện gia thế |
Giường tre: chỗ ngủ của nhà nông
Giường tre có khung bằng tre già nguyên ống, mặt giường ghép từ những thanh tre chẻ hoặc nan to xếp sát nhau. Người thợ dùng chốt tre, lạt giang hoặc mây buộc, hầu như không dùng đinh. Giường tre nhẹ, hai người nhấc được, mùa nắng khiêng ra sân phơi, rưới nước sôi để diệt rệp.
Rệp là nỗi khổ của giường tre ngày xưa. Chúng trốn trong khe nan, ban đêm bò ra đốt. Các bà dội nước sôi vào kẽ giường, phơi nắng gắt, có khi rắc lá xoan, lá ngải để xua đi.
Mùa đông, người miền Bắc trải một lớp rơm khô dưới chiếu cho ấm. Rơm mới còn mùi thơm, nằm êm và giữ hơi ấm cơ thể — chi tiết mà nhiều hồi ký về làng quê Bắc Bộ đều nhắc tới.
Phản gỗ: cái giường đa năng
Phản là những tấm gỗ dày ghép lại thành mặt phẳng lớn, kê trên hai mễ gỗ hoặc có chân riêng. Phản đặt ở gian giữa thường là chỗ ông bà nằm, ban ngày thì cuộn chiếu lại, đặt mâm cơm lên ăn, khách đến thì ngồi xếp bằng trên phản uống nước.
Phản còn được gọi là "bộ ván" ở miền Nam. Bộ ván gỗ dày đặt ở nhà trên là món đồ quen của nhà miền Tây, Sài Gòn xưa: trưa ngả lưng, chiều ngồi đánh cờ tướng, tối trải chiếu ngủ. Bộ ván gỗ tốt được truyền mấy đời.
Sập gụ, tủ chè
Ở nhà khá giả Bắc Bộ, thay cho phản là sập gụ: một loại sập làm bằng gỗ gụ, có chân quỳ, diềm chạm hoa lá. Câu "sập gụ tủ chè" trở thành cách nói chỉ nhà giàu có, nề nếp. Sập không dùng để ngủ thường ngày mà để ngồi tiếp khách, ngồi uống trà, là nơi của người chủ gia đình.
Chõng tre: chiếc giường của hiên nhà và quán nước
Chõng nhỏ và thấp hơn giường, thường một người nằm vừa, chân ngắn. Chõng đặt ngoài hiên để trưa hè ngả lưng, tối ngồi hóng gió. Ở các quán nước đầu làng, chõng tre là chỗ khách ngồi uống bát nước chè, ăn miếng kẹo lạc.
Chõng cũng là dụng cụ của học trò đi thi ngày xưa. Trong các kỳ thi Hương, thi Hội thời phong kiến, sĩ tử phải tự mang lều, chõng vào trường thi để ngồi làm bài; cụm từ "lều chõng" về sau thành cách nói chỉ việc đi thi. Nhà văn Ngô Tất Tố có tiểu thuyết "Lều chõng" viết về chuyện thi cử thời cũ.
Màn, chiếu và những thứ đi kèm
- Màn tuyn, màn xô: mắc bốn góc vào cọc màn hoặc dây buộc lên xà nhà. Gài màn kỹ dưới chiếu để muỗi không chui vào.
- Chiếu cói, chiếu trúc: trải lên giường, phản. Chiếu mới thơm mùi cói.
- Gối: gối vải nhồi bông gạo, có nơi dùng gối gỗ, gối sứ cho người già mùa hè.
- Chăn bông: chăn bông đánh lại mỗi mùa đông ở các hàng bật bông, tiếng bật bông "phựt phựt" đầu ngõ.
Giường tre đi đâu
Từ thập niên 1990, giường gỗ công nghiệp, giường sắt và đệm mút, đệm lò xo dần thay giường tre ở thành phố, rồi lan về nông thôn. Tre nhanh mọt, rệp khó trị, giường tre bị coi là đồ của nhà nghèo. Phản gỗ mất chỗ khi nhà xây theo kiểu phòng ngủ riêng.
Tuy vậy, chõng tre và phản gỗ vẫn sống ở các quán cơm quê, quán trà đá vỉa hè, homestay vùng núi. Nhiều người trẻ tìm mua giường tre, chõng tre làm đồ trang trí hoặc dùng ngoài ban công vì chúng mát và có vẻ mộc mạc.
Góc nhìn hôm nay
Muốn thấy giường tre, phản gỗ trong không gian nguyên bản, có thể đến các làng cổ như Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), các nhà cổ được bảo tồn ở Hội An, hoặc khu nhà truyền thống ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Làng nghề mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội) và nhiều làng ở Thái Bình, Thanh Hoá vẫn làm chõng, giường tre theo đơn đặt hàng.
Nếu có dịp về quê, hãy để con cháu ngủ trưa trên một chiếc chõng tre ngoài hiên. Tiếng tre cót két mỗi lần trở mình là thứ âm thanh không ứng dụng nào mô phỏng được.
Câu hỏi thường gặp
Phản gỗ là gì?
Phản là chiếc giường ghép từ những tấm gỗ dày, kê trên mễ hoặc có chân, đặt ở gian giữa nhà. Phản vừa để ngủ vừa để ngồi ăn, tiếp khách; miền Nam gọi là bộ ván.
Chõng tre khác giường tre thế nào?
Chõng nhỏ, thấp, thường đủ một người nằm, đặt ngoài hiên hay quán nước để ngồi chơi, nằm hóng mát. Giường tre to hơn, đặt trong buồng để ngủ.
Lều chõng nghĩa là gì?
Ngày xưa sĩ tử đi thi phải tự mang lều và chõng vào trường thi để ngồi làm bài. Từ đó "lều chõng" thành cách nói chỉ việc đi thi; Ngô Tất Tố có tiểu thuyết cùng tên.
Sập gụ tủ chè là gì?
Sập gụ là chiếc sập làm bằng gỗ gụ có chạm khắc, tủ chè là tủ thấp bày ấm chén, đồ thờ. Cụm "sập gụ tủ chè" chỉ nhà khá giả, nề nếp ở Bắc Bộ xưa.
Vì sao người xưa lót rơm dưới chiếu?
Rơm khô giữ ấm và êm lưng, nên mùa đông người miền Bắc trải rơm dưới chiếu thay đệm. Rơm mới còn mùi thơm, dễ thay khi cũ.