Trước khi lưới điện về tới làng, ánh sáng ban đêm của phần lớn gia đình Việt đến từ đèn dầu: đèn dầu lạc đĩa bấc thời xưa, rồi đèn dầu hoả có bóng thuỷ tinh mà nhiều nơi gọi là đèn Hoa Kỳ, và đèn bão có lồng sắt để mang ra ngoài trời gió. Ở nông thôn nhiều vùng, đèn dầu còn là nguồn sáng chính tới tận thập niên 1980–1990.
Những ai lớn lên dưới ngọn đèn ấy đều nhớ mùi dầu hoả, vệt muội đen trên bóng đèn và cái bóng mình in to tướng lên vách khi ngồi học bài.
Ba kiểu đèn dầu quen thuộc
| Loại đèn | Nhiên liệu | Hình dáng | Dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Đèn dầu lạc, đèn đĩa | Dầu lạc, dầu thực vật | Đĩa nhỏ hoặc chén có sợi bấc vắt ra mép | Nông thôn xưa, bàn thờ |
| Đèn dầu hoả bóng thuỷ tinh (đèn Hoa Kỳ) | Dầu hoả | Bầu đựng dầu, núm vặn bấc, bóng thuỷ tinh thắt eo | Trong nhà, bàn học, bàn ăn |
| Đèn bão | Dầu hoả | Bóng thuỷ tinh trong khung sắt, có quai xách | Ngoài trời, đi đêm, đi ruộng, hàng quán |
Tên "đèn Hoa Kỳ" thường được giải thích là vì dầu hoả và loại đèn này theo chân hàng nhập khẩu đầu thế kỷ 20, gắn với dầu của các hãng Mỹ bán ở Đông Dương. Cách giải thích này phổ biến trong dân gian; dù sao cái tên đã quen tới mức nhiều người gọi mà không nghĩ tới nguồn gốc.
Đèn dầu lạc: ngọn lửa của làng quê xưa
Trước khi dầu hoả phổ biến, người nông thôn thắp đèn bằng dầu thực vật: dầu lạc, dầu trẩu, có nơi dầu sở. Đèn chỉ là một cái đĩa hoặc chén sành, rót dầu vào, đặt sợi bấc bằng vải hoặc bấc cây (ruột cây bấc) vắt lên mép. Ánh sáng vàng, nhỏ, chỉ đủ soi một góc nhà.
Ngọn đèn như thế đi vào văn chương rất nhiều. Ca dao có câu "Đèn khoe đèn tỏ hơn trăng". Trên bàn thờ nhiều nhà, đèn dầu nhỏ vẫn được thắp trong ngày giỗ, ngày Tết cho tới tận bây giờ.
Đèn Hoa Kỳ và nghi thức lau bóng mỗi chiều
Đèn dầu hoả có bóng thuỷ tinh sáng hơn đèn đĩa nhiều nhờ bóng đèn tạo luồng khí kéo lên, lửa cháy đều và ít khói. Nhưng muội vẫn bám vào bóng, nên chiều nào trước khi thắp, ai đó trong nhà cũng phải lau bóng.
Công việc của trẻ con
Ở nhiều nhà, lau bóng đèn là việc giao cho trẻ con. Dụng cụ là một nắm giấy báo cũ hoặc giẻ mềm, có khi buộc vào đầu một chiếc đũa để thọc vào trong bóng. Phải lau nhẹ tay vì bóng mỏng, vỡ là bị mắng và tốn tiền mua bóng mới. Lau xong, đổ thêm dầu, vặn núm cho bấc nhô lên vừa đủ, châm lửa, chụp bóng lại.
Cắt bấc và vặn đèn
Bấc cháy lâu thành than, ngọn lửa xấu và bốc khói. Người lớn lấy kéo cắt phẳng đầu bấc. Vặn bấc cao thì sáng nhưng khói, muội ám đen bóng; vặn thấp thì tiết kiệm dầu. Thời dầu hoả khan hiếm, nhiều nhà chỉ thắp một ngọn đèn cho cả nhà, vặn nhỏ hết mức, ai học bài thì được ngồi gần nhất.
Đèn bão: ánh sáng đi được ngoài trời
Đèn bão có bóng thuỷ tinh dày bọc trong khung sắt, phía trên có chụp che và quai xách. Thiết kế này giữ lửa không tắt khi có gió, nên mới gọi là đèn bão. Người ta xách đèn bão đi thăm ruộng ban đêm, đi tát nước, ra đồng bắt cua, ra bến đò, hay treo ở hàng nước, hàng phở đêm.
Ở thành phố thời mất điện thường xuyên, đèn bão treo giữa nhà là cảnh quen của nhiều gia đình. Hàng rong buổi tối dùng đèn bão hoặc đèn đất (đèn khí đá) để soi gánh hàng.
Sống cùng đèn dầu: chuyện nhỏ còn nhớ
- Đi mua dầu hoả: cầm can nhựa hoặc chai thuỷ tinh ra cửa hàng, có thời phải mua theo tiêu chuẩn.
- Muỗi và thiêu thân: đêm hè, thiêu thân bay quanh bóng đèn, rơi đầy mặt bàn.
- Bóng đen trên vách: trẻ con chụm tay làm bóng con chó, con chim trên tường bằng ánh đèn.
- Đọc sách dưới đèn dầu: nhiều người lớn tuổi kể đã học thi cả thời phổ thông dưới ánh đèn dầu.
- Mất điện ở thành phố: thập niên 1980, cả khu phố tối om, nhà nhà thắp đèn dầu, ngồi quạt ngoài hiên.
Đèn dầu và an toàn cháy nổ
Đèn dầu là nguyên nhân của rất nhiều vụ cháy nhà ngày xưa, nhất là nhà tranh vách đất. Đèn đổ, dầu loang, lửa bén vào màn, chiếu. Kinh nghiệm truyền miệng: đặt đèn trên mặt phẳng chắc chắn, xa màn và vách; không đổ dầu khi đèn còn cháy; không để trẻ nhỏ cầm đèn đi lại; tắt đèn trước khi đi ngủ hoặc vặn thật nhỏ.
Ngày nay nếu dùng đèn dầu trang trí hay khi mất điện, những nguyên tắc ấy vẫn nguyên giá trị. Và dầu hoả phải cất xa tầm tay trẻ em, đựng trong can có nhãn rõ ràng, tuyệt đối không đựng vào chai nước uống — ngộ độc dầu hoả ở trẻ nhỏ từng rất phổ biến vì nhầm chai.
Góc nhìn hôm nay
Đèn dầu vẫn được bán ở chợ quê và các cửa hàng đồ thờ. Nhiều gia đình giữ một chiếc phòng khi mất điện dài ngày, nhất là ở vùng hay có bão. Đèn bão cũ và đèn Hoa Kỳ bóng thuỷ tinh thắt eo được dân chơi đồ cổ và quán cà phê hoài cổ săn lùng.
Nếu ông bà còn giữ đèn, hãy nhờ ông bà chỉ cho con cháu cách lau bóng, cắt bấc, châm đèn. Một buổi tối tắt điện, thắp đèn dầu kể chuyện ngày xưa là cách đơn giản để trẻ con hiểu ông bà đã lớn lên ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Đèn Hoa Kỳ là gì?
Đèn Hoa Kỳ là tên dân gian của đèn dầu hoả có bầu đựng dầu, núm vặn bấc và bóng thuỷ tinh thắt eo. Tên gọi thường được giải thích là do dầu hoả và loại đèn này đến từ hàng nhập khẩu đầu thế kỷ 20.
Đèn bão khác đèn dầu thường thế nào?
Đèn bão có bóng thuỷ tinh dày đặt trong khung sắt, có chụp che phía trên và quai xách, nên lửa không tắt khi có gió. Nó dùng ngoài trời, còn đèn Hoa Kỳ dùng trong nhà.
Vì sao phải lau bóng đèn dầu mỗi ngày?
Dầu hoả cháy tạo muội bám vào bóng thuỷ tinh, làm ánh sáng mờ đi. Lau bóng bằng giấy báo hoặc giẻ mềm trước khi thắp giúp đèn sáng hơn.
Đèn dầu lạc là gì?
Đèn dầu lạc là loại đèn cổ dùng dầu thực vật, thường là một đĩa hoặc chén sành có bấc vắt lên mép. Ánh sáng nhỏ và vàng, nay chủ yếu còn thấy trên bàn thờ.
Dùng đèn dầu có nguy hiểm không?
Có nguy cơ cháy nếu đèn đổ gần màn, chiếu, vách dễ cháy. Cần đặt đèn chắc chắn, không đổ dầu khi đang cháy và cất dầu hoả trong can có nhãn, xa tầm tay trẻ em.