Trước khi điều hoà phổ biến, người Việt chống nóng bằng quạt tay — quạt nan tre, quạt giấy, quạt mo cau, quạt lá cọ — rồi đến những chiếc quạt điện cánh to thân sắt nặng mà nhiều nhà gọi là quạt tai voi. Mỗi loại gắn với một tầng lớp, một thời kỳ, và cả một câu ca dao ai cũng thuộc: thằng Bờm có cái quạt mo.
Đêm hè mất điện, cả nhà nằm trên chiếu ngoài hiên, bà ngồi phe phẩy quạt nan cho cháu ngủ — đó là hình ảnh mà rất nhiều người Việt trên ba mươi tuổi còn giữ.
Các loại quạt tay quen thuộc
| Loại quạt | Làm từ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Quạt mo | Mo cau (bẹ cau khô) | Rẻ nhất, tự làm được, cứng, gió mạnh |
| Quạt nan | Nan tre đan, viền tre hoặc vải | Bền, nhẹ, phổ biến nhất ở nông thôn |
| Quạt giấy | Nan tre, giấy dó hoặc giấy bản phết | Gấp được, có thể vẽ tranh, viết chữ |
| Quạt lá cọ, lá kè | Lá cọ phơi khô | Miền trung du, Phú Thọ, Tuyên Quang |
| Quạt lông | Lông chim, cán gỗ | Đồ quý, dùng trong nghi lễ, sân khấu |
Quạt mo và thằng Bờm
Mo cau là phần bẹ ôm thân cây cau, khi già tự rụng xuống. Nhặt mo về, ngâm cho mềm, ép phẳng, cắt thành hình quạt có cán là xong một chiếc quạt mo. Quạt mo không tốn tiền nên gắn với người nghèo.
Bài ca dao "Thằng Bờm có cái quạt mo" kể phú ông đòi đổi cái quạt mo lấy ba bò chín trâu, lấy ao sen, lấy bè gỗ lim, Bờm đều không chịu; đến khi phú ông đưa nắm xôi thì "Bờm cười". Người ta hiểu bài ca theo nhiều cách: có người cho là chế giễu sự ngây ngô, có người cho rằng Bờm khôn, biết thứ gì thật sự có ích cho mình. Chính vì vậy bài ca vẫn được bàn tới tận hôm nay, và cái quạt mo trở thành món đồ nổi tiếng nhất văn học dân gian.
Quạt giấy Chàng Sơn và Canh Hoạch
Quạt giấy là loại quạt gấp, nan bằng tre cật vót mỏng, dán giấy hai mặt. Ở Bắc Bộ có hai làng quạt nổi tiếng: Chàng Sơn (Thạch Thất, Hà Nội) và Canh Hoạch (Thanh Oai, Hà Nội). Thợ quạt phải làm nhiều công đoạn: chẻ tre, vót nan, dùi lỗ, xâu đinh, phết giấy, phơi, gấp nếp. Quạt đẹp thì giấy được nhuộm màu, vẽ hoa lá, phong cảnh, hoặc viết thư pháp.
Quạt giấy từng là đồ của nho sĩ, của các cô gái đi hội, của người hát chèo, hát xẩm. Trên sân khấu chèo, chiếc quạt là đạo cụ diễn tả cảm xúc: che mặt khi thẹn, phe phẩy khi đắc ý, gập lại khi giận.
Quạt nan: chiếc quạt của mọi nhà
Quạt nan đan bằng nan tre mỏng, hình tròn hoặc hình lá đề, cán tre. Nó bền hơn quạt mo, rẻ hơn quạt giấy, nên là chiếc quạt có mặt ở hầu hết nhà nông thôn. Mép quạt hay được viền vải để khỏi xước tay, có nhà sơn thêm màu.
Quạt nan gắn với nhiều cảnh sinh hoạt: quạt bếp than cho lửa bén, quạt cho cơm nguội bớt, quạt đuổi muỗi, quạt cho em bé ngủ. Nhiều người lớn tuổi kể mùa hè thập niên 1970–1980, ban đêm mẹ nằm cạnh quạt cho con tới khi tay mỏi rã, ngủ thiếp đi vẫn còn cầm quạt.
Quạt điện cánh to: quạt tai voi
Khi điện lưới về thành phố và thị trấn, quạt điện trở thành tài sản lớn. Những chiếc quạt bàn, quạt cây đời đầu thân bằng sắt đúc nặng trịch, cánh kim loại to bản, chạy kêu ù ù. Nhiều người gọi chúng là quạt tai voi vì cánh quạt rộng như tai voi. Ở miền Bắc, quạt do Nhà máy Điện cơ Thống Nhất (Hà Nội) sản xuất rất quen thuộc; ngoài ra còn quạt nhập từ các nước Đông Âu, Liên Xô và Trung Quốc.
Quạt điện thời đó được giữ gìn cẩn thận: có áo phủ bằng vải, mùa đông tháo cánh lau dầu mỡ cất đi. Nhà có quạt điện, mùa hè hàng xóm thường sang ngồi nhờ. Nhưng điện thời bao cấp hay mất, có khi cả đêm, nên quạt nan vẫn treo bên cạnh để dự phòng.
Những cách chống nóng khác của người xưa
- Nằm chõng tre, chiếu cói ngoài hiên: tre và cói mát lưng hơn đệm.
- Té nước ra sân gạch buổi chiều cho đất bớt hầm.
- Trồng cây, giàn mướp, giàn bầu trước hiên để che nắng.
- Mái rạ, mái lá: nhà tranh mát hơn mái tôn nhiều vì rơm rạ cách nhiệt.
- Tắm giếng, tắm ao buổi trưa và chiều tối.
Những cách này không phải chuyện cũ hoàn toàn. Kiến trúc sư ngày nay vẫn nhắc tới mái dày, hiên sâu, cây xanh như lời giải tiết kiệm điện cho nhà ở vùng nóng ẩm.
Góc nhìn hôm nay
Làng Chàng Sơn và Canh Hoạch vẫn làm quạt, chủ yếu quạt giấy trang trí, quạt làm quà, quạt biểu diễn. Nhiều nhà hàng, khách sạn đặt quạt in hoa văn làm quà tặng. Quạt nan vẫn bán ở chợ quê, rẻ và dùng tốt khi mất điện. Quạt điện cơ đời cũ thân sắt được dân chơi đồ xưa sửa lại, sơn mới, trưng bày.
Một hoạt động đơn giản cho trẻ con: làm một chiếc quạt mo hoặc quạt giấy gấp từ giấy A4, kể cho bé nghe chuyện thằng Bờm và hỏi bé nếu là Bờm, bé có đổi không. Câu trả lời của trẻ nhiều khi rất bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Quạt mo làm bằng gì?
Quạt mo làm từ mo cau, tức bẹ ôm thân cây cau khi già tự rụng. Mo được ngâm mềm, ép phẳng rồi cắt thành hình quạt có cán.
Bài ca dao thằng Bờm có ý nghĩa gì?
Bài ca kể phú ông đổi đủ thứ của cải lấy quạt mo mà Bờm không chịu, chỉ nhận nắm xôi. Có người hiểu là chế giễu sự ngây ngô, có người cho rằng Bờm biết thứ thật sự cần cho mình; đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu.
Làng nghề quạt giấy nổi tiếng ở đâu?
Hai làng nổi tiếng nhất miền Bắc là Chàng Sơn (Thạch Thất) và Canh Hoạch (Thanh Oai), đều thuộc Hà Nội. Cả hai vẫn còn làm quạt giấy.
Quạt tai voi là quạt gì?
Đó là cách gọi dân gian của những chiếc quạt điện đời đầu, thân sắt nặng, cánh kim loại to bản như tai voi. Ở miền Bắc nhiều chiếc do Điện cơ Thống Nhất sản xuất.
Người xưa chống nóng mùa hè thế nào?
Họ dùng quạt tay, nằm chõng tre và chiếu cói ngoài hiên, trồng giàn cây che nắng, té nước ra sân và ở nhà mái rạ, mái lá cách nhiệt tốt.