Thợ sửa đồng hồ và thợ sửa đài (radio) từng là hai nghề "kỹ thuật cao" của phố phường Việt Nam: một người ngồi sau tủ kính nhỏ, kính lúp kẹp một bên mắt, dùng nhíp gắp từng bánh răng li ti; một người giữa đống mạch điện, mỏ hàn, bóng đèn điện tử, sửa đài cho cả khu phố. Thời đồng hồ đeo tay và chiếc đài là tài sản lớn, hai nghề này được nể trọng, và cửa hàng của họ là nơi giữ nhiều bí mật của từng gia đình.
Thợ sửa đồng hồ: nghề của đôi mắt và đôi tay
| Đồ nghề | Công dụng |
|---|---|
| Kính lúp kẹp mắt | Nhìn rõ bánh răng, chân kính, dây tóc |
| Nhíp, tua vít siêu nhỏ | Tháo lắp từng chi tiết |
| Dầu đồng hồ | Tra vào chân kính, trục quay |
| Dụng cụ mở nắp lưng | Mở vỏ đồng hồ đeo tay |
| Tủ kính, đèn bàn | Bày đồng hồ chờ sửa, làm việc dưới ánh sáng tốt |
Đồng hồ cơ có bộ máy gồm dây cót, bánh răng, bánh xe cân bằng với dây tóc mảnh như sợi tóc, và các chân kính (đá ruby nhân tạo) giảm ma sát. Đồng hồ chạy nhanh, chạy chậm, dừng, vào nước, gãy kim, vỡ mặt kính — thợ sửa được hết, nếu có linh kiện. Thời thiếu thốn, linh kiện hiếm, thợ phải tháo từ đồng hồ hỏng để thay cho đồng hồ khác.
Những chiếc đồng hồ của một thời
Ở miền Bắc thời bao cấp, đồng hồ đeo tay là tài sản lớn, nằm trong "bộ" của cải mà các gia đình hay kể: xe đạp, đồng hồ, đài, máy khâu. Đồng hồ Liên Xô (Poljot, Pobeda, Raketa, Vostok) phổ biến nhất. Người đi lao động, du học nước ngoài mang về đồng hồ làm quà. Ở miền Nam trước 1975, đồng hồ Thuỵ Sĩ và Nhật (Seiko, Citizen, Orient) phổ biến hơn. Từ thập niên 1990, đồng hồ điện tử, đồng hồ thạch anh rẻ tràn vào, nghề sửa đồng hồ cơ thu hẹp, chuyển sang thay pin, thay dây.
Thợ sửa đài: nghề của mỏ hàn và sơ đồ mạch
Chiếc đài (radio) là nguồn tin tức, âm nhạc và giải trí chính của gia đình nửa sau thế kỷ 20. Đài bóng đèn điện tử to, nặng, cần thời gian "nóng máy"; đài bán dẫn (transistor) nhỏ, chạy pin, mang đi được. Ở miền Bắc, đài Liên Xô, đài Trung Quốc, sau này đài National, Sony, Philips nhập từ nước ngoài là những cái tên quen. Đài hỏng — mất tiếng, rè, không bắt được sóng — là mang tới thợ sửa đài.
- Thay bóng đèn điện tử cho đài đời cũ.
- Hàn lại mối hàn bị bong, thay tụ điện, điện trở hỏng.
- Thay loa rè, rách màng.
- Chỉnh cuộn dò sóng để bắt đài rõ hơn.
- Sửa máy cát-xét: thay dây curoa, lau đầu từ khi máy "nhai băng".
Nhiều thợ sửa đài tự học qua sách, báo kỹ thuật, có người là bộ đội thông tin hoặc công nhân nhà máy điện tử về hưu. Họ còn tự lắp ráp đài từ linh kiện rời cho khách.
Những cửa hàng chất đầy đồ hỏng
Cửa hàng sửa đồng hồ, sửa đài thường nhỏ, chật kín đồ chờ sửa và đồ chưa ai đến lấy. Có những chiếc đồng hồ nằm trong ngăn kéo thợ nhiều năm vì chủ quên, chuyển nhà hay đã mất. Thợ giữ phiếu hẹn viết tay, có khi chỉ nhớ mặt khách. Sự tin cậy là nền tảng của nghề: khách giao đồ quý cho thợ, thợ giữ chữ tín không đánh tráo linh kiện.
Từ sửa chữa sang thay thế
Đồ điện tử ngày nay rẻ, khó sửa (linh kiện dán, chip tích hợp), nên phần lớn người dùng chọn thay mới. Nghề sửa đài gần như biến mất, chỉ còn vài thợ phục vụ dân chơi đồ cổ, sửa đài, máy hát, ampli cũ. Nghề sửa đồng hồ thì tồn tại nhờ đồng hồ cơ cao cấp và người sưu tầm đồng hồ cổ; một số thợ lâu năm ở Hà Nội, TP.HCM có khách từ khắp nơi tìm đến.
Trên thế giới, phong trào "quyền được sửa chữa" (right to repair) và các "quán cà phê sửa chữa" (repair café) đang khuyến khích người dân sửa đồ thay vì vứt bỏ — một tinh thần rất gần với nếp sống của những thợ sửa chữa phố cũ.
Góc nhìn hôm nay
Nếu nhà còn chiếc đồng hồ Poljot của ông hay chiếc đài cũ của bà, nhờ một thợ lâu năm xem có sửa được không. Nhiều chiếc vẫn chạy lại được sau khi lau dầu, thay vài linh kiện, và khi chiếc đài cũ cất tiếng trở lại, phản ứng của ông bà thường là món quà lớn nhất. Còn với trẻ con, tháo một chiếc đồng hồ báo thức hỏng (có người lớn hướng dẫn) để xem bên trong có gì là bài học kỹ thuật đầu đời rất hấp dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ Poljot là của nước nào?
Poljot là thương hiệu đồng hồ của Liên Xô, cùng với Pobeda, Raketa, Vostok rất phổ biến ở miền Bắc Việt Nam thời bao cấp.
Chân kính đồng hồ là gì?
Chân kính là những viên đá ruby nhân tạo đặt ở các trục quay trong bộ máy đồng hồ cơ, giúp giảm ma sát và mài mòn.
Đài bán dẫn khác đài bóng đèn thế nào?
Đài bóng đèn dùng bóng đèn điện tử, to, nặng, cần cắm điện và chờ nóng máy. Đài bán dẫn dùng transistor, nhỏ gọn, chạy pin, mang đi được.
Máy cát-xét nhai băng là sao?
Đó là khi băng cassette bị cuốn rối vào trục máy, thường do dây curoa chùng hoặc đầu từ bẩn. Thợ sửa thay dây curoa và lau đầu từ.
Còn nơi nào sửa đài, đồng hồ cổ không?
Ở Hà Nội và TP.HCM vẫn còn một số thợ lâu năm chuyên sửa đồng hồ cơ, đài và máy hát cũ, thường được các hội nhóm sưu tầm giới thiệu cho nhau.