Hàng xén là gánh hàng hoặc quầy nhỏ bán đủ thứ lặt vặt cho sinh hoạt hằng ngày: kim chỉ, cúc áo, xà phòng, diêm, dầu hoả, thuốc lá, kẹo bánh, giấy bút, dầu cù là. Ở làng quê Bắc Bộ, hàng xén thường là gánh của các bà đi chợ phiên; ở phố, nó là cái chõng tre, cái tủ kính nhỏ đặt đầu ngõ, sau này thành tiệm tạp hoá. Trước khi có siêu thị và cửa hàng tiện lợi, mọi nhu cầu nhỏ trong ngày đều được giải quyết ở hàng xén.
Hàng xén bán gì
| Nhóm hàng | Ví dụ |
|---|---|
| Kim chỉ, may vá | Kim khâu, chỉ cuộn, cúc áo, khuy bấm, chun, kéo nhỏ |
| Vệ sinh | Xà phòng, kem đánh răng, bàn chải, lược, dầu gội gói |
| Đồ dùng | Diêm, nến, dầu hoả, pin, bóng đèn, dây thép |
| Thuốc thông dụng | Dầu cù là, dầu gió, cao dán (ngày nay nhiều mặt hàng thuốc phải bán ở hiệu thuốc) |
| Ăn vặt | Kẹo lạc, kẹo bột, bánh quy, lạc rang, thuốc lá, thuốc lào |
| Học trò | Giấy, bút chì, tẩy, nhãn vở, mực |
| Đồ lễ | Hương, vàng mã, trầu cau (tuỳ nơi) |
Chữ "xén" trong "hàng xén" thường được hiểu là cắt nhỏ, bán lẻ — bán từng cây kim, từng cái cúc, từng điếu thuốc, phù hợp với túi tiền ít ỏi của người mua.
Gánh hàng xén ở chợ quê
Ở chợ phiên Bắc Bộ xưa, hàng xén thường do phụ nữ bán. Hai đầu quang gánh là hai thúng, bày hàng trên mẹt khi tới chợ. Có những bà hàng xén đi từ chợ này sang chợ khác theo lịch phiên, thuộc mặt khách từng làng. Hàng xén cũng là nơi trao đổi tin tức: ai cưới vợ, ai ốm, ai đi xa, giá thóc thế nào.
"Hai đứa trẻ" và cửa hàng tạp hoá nhỏ
Trong truyện ngắn "Hai đứa trẻ" của Thạch Lam (in năm 1938), cô bé Liên trông coi một gian hàng tạp hoá nhỏ của mẹ ở phố huyện nghèo. Mỗi tối, hai chị em ngồi bên cửa hàng, nhìn ngọn đèn con của chị Tí bán nước, chờ chuyến tàu đêm đi qua. Gian hàng ấy bán vài bánh xà phòng, mấy gói thuốc lá, ít kim chỉ — đúng hình ảnh hàng xén, tạp hoá của phố nhỏ thời ấy. Đây là trang văn quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh, giúp người đọc hình dung đời sống phố huyện đầu thế kỷ 20.
Tiệm tạp hoá đầu ngõ: trung tâm của khu phố
Ở thành phố, hàng xén dần thành tiệm tạp hoá đầu ngõ: một cái tủ kính, mấy cái kệ, có khi đặt ngay ở gian ngoài của căn nhà. Tiệm bán thêm nước mắm, dầu ăn, mì gói, nước ngọt, bia, thẻ điện thoại. Chủ tiệm biết hết khách trong ngõ, cho "ghi sổ" nợ cuối tháng trả, nhận giữ hộ chìa khoá, nhận đồ gửi.
- Bán lẻ từng chút: mua một điếu thuốc, một gói mì, nửa lạng đường.
- Ghi sổ: hàng xóm mua chịu, ghi vào cuốn sổ tay của chủ tiệm.
- Gửi đồ: người đi làm gửi chìa khoá, gửi thư, gửi bưu kiện.
- Chỗ dừng chân: trẻ con mua kẹo, người lớn đứng nói chuyện, uống cốc trà đá.
Miền Nam: tiệm chạp phô
Ở Sài Gòn và miền Nam, tiệm tạp hoá của người Hoa được gọi là "tiệm chạp phô" (từ phương ngữ Hoa). Tiệm chạp phô bán đủ thứ: gạo, đường, nước mắm, xì dầu, đồ khô, nhang đèn, rượu, thuốc. Ông chủ người Hoa ngồi sau quầy với bàn tính, cái sổ ghi nợ và chiếc radio nhỏ. Tiệm chạp phô từng là mạng lưới bán lẻ chính của miền Nam trước khi có siêu thị.
Khi siêu thị và cửa hàng tiện lợi đến
Từ những năm 2000, siêu thị, cửa hàng tiện lợi và sau này là thương mại điện tử dần lấy thị phần của tạp hoá truyền thống ở thành phố. Tuy vậy, tạp hoá đầu ngõ vẫn có sức sống lớn: gần nhà, bán lẻ nhỏ, cho ghi nợ, quen mặt. Nhiều khảo sát thị trường vẫn cho thấy kênh bán lẻ truyền thống (chợ và tạp hoá) chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu hàng ngày của hộ gia đình Việt Nam. Ở nông thôn, tạp hoá vẫn là nơi mua sắm chính.
Hàng xén và ký ức tuổi thơ
Với nhiều người, hàng xén là nơi lần đầu được mẹ sai đi mua hàng: "Ra hàng mua cho mẹ bao diêm, gói muối". Cầm tiền lẻ, đếm tiền thừa, nhớ đúng thứ cần mua — một bài học nhỏ về tự lập. Hàng xén cũng là nơi trẻ con dán mắt vào lọ kẹo thuỷ tinh, dành dụm từng đồng mua một viên kẹo bột.
Góc nhìn hôm nay
Tiệm tạp hoá đầu ngõ vẫn ở đó, dù có thể đã có máy quét mã vạch và mã QR chuyển khoản. Cho trẻ đi mua một món nhỏ ở tạp hoá gần nhà (khi con đủ lớn và đường an toàn) vẫn là bài học tự lập rất tốt. Và khi đọc lại "Hai đứa trẻ" cùng con, đứng trước tiệm tạp hoá đầu ngõ buổi tối, có thể hỏi con: nếu là Liên, con sẽ chờ điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Hàng xén là gì?
Hàng xén là gánh hàng hoặc quầy nhỏ bán lẻ đồ dùng lặt vặt như kim chỉ, xà phòng, diêm, dầu hoả, kẹo bánh, giấy bút. Chữ "xén" thường được hiểu là bán nhỏ lẻ.
Tiệm chạp phô là gì?
Tiệm chạp phô là cách gọi tiệm tạp hoá của người Hoa ở Sài Gòn và miền Nam, bán gạo, đường, nước mắm, đồ khô, nhang đèn và đủ thứ hàng hằng ngày.
Truyện "Hai đứa trẻ" kể về gì?
Truyện ngắn của Thạch Lam (1938) kể về hai chị em Liên và An trông cửa hàng tạp hoá nhỏ ở phố huyện nghèo, mỗi tối chờ chuyến tàu đêm đi qua.
Vì sao tạp hoá đầu ngõ vẫn tồn tại?
Vì gần nhà, bán lẻ nhỏ, quen mặt, cho ghi nợ và đáp ứng nhanh nhu cầu hằng ngày. Ở nông thôn, tạp hoá vẫn là nơi mua sắm chính.
Ghi sổ ở tạp hoá là gì?
Ghi sổ là mua chịu: chủ tiệm ghi số tiền vào sổ tay và hàng xóm trả sau, thường vào cuối tháng. Đây là kiểu tín dụng dựa trên quen biết.