Cắt tóc vỉa hè là kiểu tiệm cắt tóc ngoài trời chỉ gồm một chiếc ghế, một tấm gương treo lên thân cây hoặc bức tường, bộ tông-đơ tay, kéo, lược, dao cạo và chiếc khăn choàng. Ở Hà Nội và nhiều thành phố, những "tiệm" như vậy có mặt từ thời Pháp thuộc và sống tới hôm nay, phục vụ chủ yếu khách nam, giá rẻ, cắt nhanh, kèm cạo râu, ráy tai và câu chuyện thời sự.
Bộ đồ nghề gọn trong một chiếc hộp
| Đồ nghề | Công dụng |
|---|---|
| Ghế gỗ hoặc ghế sắt | Ghế khách, đôi khi có tựa đầu |
| Gương treo | Treo vào thân cây, đinh trên tường |
| Tông-đơ tay | Cắt tóc ngắn, cạo gáy (trước khi có tông-đơ điện) |
| Kéo, lược | Cắt tỉa, tạo kiểu |
| Dao cạo, đá mài, da liếc dao | Cạo râu, cạo mặt |
| Bộ ráy tai | Lấy ráy tai — dịch vụ đi kèm quen thuộc |
| Khăn choàng, chổi phủi tóc | Giữ tóc không rơi vào áo |
Tông-đơ tay (từ chữ Pháp tondeuse) bóp bằng lực bàn tay, kêu "lách cách", hay kẹp tóc gây đau nếu thợ vụng. Người lớn tuổi nào cũng có ký ức bị tông-đơ "giật tóc" lúc nhỏ.
Kiểu tóc của một thời
- Đầu cua: tóc cắt ngắn đều, đứng như lông cua — kiểu tóc học sinh phổ biến.
- Húi cua, cắt trọc: mùa hè, cho mát và đỡ chấy.
- Để chỏm: trẻ nhỏ cạo trọc chừa một chỏm tóc trên đỉnh hoặc trước trán, theo quan niệm dân gian.
- Rẽ ngôi, chải dầu bóng: kiểu tóc người lớn đi làm, đi đám cưới.
- Tóc dài kiểu "hippie": một số thanh niên đô thị miền Nam thập niên 1960–1970, sau này ở miền Bắc thập niên 1990.
Cạo râu và ráy tai: dịch vụ đi kèm
Cạo râu bằng dao cạo thẳng là kỹ năng riêng: thợ đánh bọt xà phòng, liếc dao trên miếng da, cạo nhẹ theo chiều râu, xong vỗ chút nước hoa hoặc phèn chua. Lấy ráy tai bằng bộ dụng cụ nhỏ là "đặc sản" của tiệm vỉa hè, nhiều khách đến chỉ để ráy tai.
Lưu ý sức khoẻ: lấy ráy tai bằng dụng cụ chung, không tiệt trùng có thể gây viêm ống tai, thậm chí thủng màng nhĩ nếu thợ vụng. Các bác sĩ tai mũi họng khuyên không nên ngoáy tai thường xuyên — ráy tai thường tự đẩy ra ngoài. Dao cạo dùng chung cũng có nguy cơ lây bệnh qua đường máu; tiệm tốt dùng lưỡi dao mới cho mỗi khách.
Tiệm cắt tóc như một "câu lạc bộ"
Ngồi chờ cắt tóc ở vỉa hè là dịp nghe chuyện: chuyện bóng đá, chuyện giá cả, chuyện cả khu phố. Ông thợ cắt tóc quen biết cả xóm, nhớ ai thích kiểu gì, ai hay ráy tai. Ở nhiều nơi, khách ngồi chờ trên chiếc ghế nhựa thấp, đọc báo cũ, uống chén trà đá. Tiệm cắt tóc vỉa hè vì thế giống một điểm sinh hoạt của đàn ông khu phố.
Tiệm cắt tóc dạo ở nông thôn
Ở làng quê, thợ cắt tóc thường đi dạo bằng xe đạp, dừng ở chợ, sân đình, gốc đa. Ngày Tết, trước đám cưới, cả nhà đàn ông xếp hàng cắt tóc. Có nơi người trong làng tự cắt cho nhau bằng kéo và lược, trẻ con được bố cắt tóc trên chiếc ghế đặt giữa sân, khăn choàng là một tấm vải cũ hoặc bao tải.
Hôm nay: barbershop và tiệm vỉa hè cùng tồn tại
Những năm gần đây, các tiệm "barbershop" theo phong cách hiện đại mọc lên ở thành phố, với giá cao hơn nhiều lần, ghế da, kiểu tóc theo xu hướng. Nhưng tiệm cắt tóc vỉa hè vẫn còn, nhất là ở Hà Nội, dọc những bức tường dài, gốc cây lớn ở các phố cũ, phục vụ người lao động, người lớn tuổi và cả du khách tò mò. Một số tiệm vỉa hè trở thành điểm chụp ảnh của khách du lịch nước ngoài.
Góc nhìn hôm nay
Nếu muốn trải nghiệm, một lần cắt tóc vỉa hè cùng bố, ông là hoạt động thú vị cho trẻ con trai — chú ý chọn tiệm sạch sẽ, dụng cụ được lau chùi, dao cạo thay lưỡi. Và nếu ông bà còn nhớ, hỏi về kiểu tóc "để chỏm" ngày xưa: nhiều gia đình có ảnh trẻ con để chỏm, là một nét phong tục nuôi con rất riêng của người Việt.
Thợ cắt tóc và dụng cụ: chuyện nghề ít ai kể
Nghề cắt tóc vỉa hè có những "luật ngầm" của nó. Thợ thường giữ một chỗ cố định nhiều năm, khách quen biết tìm đúng gốc cây đó. Dụng cụ được giữ như của quý: chiếc kéo tốt mài sắc, tông-đơ tra dầu mỗi ngày, dao cạo liếc trên tấm da treo cạnh gương. Mất kéo, hỏng tông-đơ là mất cả ngày công. Nhiều thợ học nghề bằng cách theo người đi trước vài tháng, ban đầu chỉ được cạo gáy, phủi tóc, sau mới được cầm kéo. Một số thợ lâu năm kể đã cắt tóc cho ba thế hệ trong cùng một gia đình — ông, bố và cháu — trên cùng một chiếc ghế ở cùng một góc phố.
Câu hỏi thường gặp
Tông-đơ là gì?
Tông-đơ (từ tiếng Pháp tondeuse) là dụng cụ cắt tóc có hai lưỡi răng lược trượt lên nhau. Loại cũ bóp bằng tay, nay chủ yếu dùng tông-đơ điện.
Kiểu tóc đầu cua là gì?
Đầu cua là kiểu cắt tóc ngắn đều, sợi tóc dựng đứng như lông cua, rất phổ biến với học sinh nam và người lao động.
Lấy ráy tai ở tiệm cắt tóc có an toàn không?
Có nguy cơ viêm ống tai hoặc tổn thương màng nhĩ nếu dụng cụ không sạch hoặc thợ không cẩn thận. Bác sĩ khuyên không nên ngoáy tai thường xuyên vì ráy tai thường tự thoát ra.
Vì sao trẻ con ngày xưa để chỏm?
Theo quan niệm dân gian, trẻ nhỏ cạo đầu để chừa một chỏm tóc với nhiều cách giải thích như giữ "thóp", mong trẻ dễ nuôi. Đây là phong tục, không có cơ sở y học.
Cắt tóc vỉa hè còn ở đâu?
Ở Hà Nội và nhiều thành phố vẫn còn tiệm cắt tóc vỉa hè dọc các bức tường dài, gốc cây lớn ở các phố cũ, chủ yếu phục vụ khách nam với giá rẻ.