Tiệm ảnh ngày xưa là nơi người Việt chụp ảnh thẻ làm giấy tờ, ảnh cưới, ảnh gia đình ngày Tết, ảnh kỷ niệm trước khi đi xa — với phông vẽ cảnh, đèn chiếu, máy ảnh phim và phòng tối rửa ảnh. Ngoài tiệm còn có thợ ảnh dạo ở Bờ Hồ, công viên, đền chùa, chụp lấy tiền, hẹn vài ngày sau trả ảnh. Thời chưa có điện thoại chụp ảnh, mỗi tấm ảnh là một sự kiện, và nhiều nhà chỉ có vài chục tấm ảnh cho cả đời.
Một tiệm ảnh có gì
| Thành phần | Mô tả |
|---|---|
| Phòng chụp | Phông vẽ cảnh (hồ nước, cây cảnh, cột đình, cảnh Tây), ghế, bàn, bình hoa giả |
| Đèn | Đèn chiếu lớn, tấm hắt sáng |
| Máy ảnh | Máy ảnh phim cỡ lớn, sau là máy 35mm |
| Phòng tối | Đèn đỏ, khay hoá chất tráng phim, máy phóng ảnh |
| Tủ kính | Bày ảnh mẫu, ảnh cưới, ảnh trẻ em |
| Dịch vụ thêm | Tô màu ảnh, sửa ảnh, phóng to, đóng khung |
Chụp ảnh thẻ: dịch vụ phổ biến nhất
Ảnh thẻ 3x4, 4x6 là thứ ai cũng cần cho hồ sơ đi học, đi làm, làm giấy tờ. Ngồi trước phông trắng, ngực thẳng, thợ chỉnh đầu, chỉnh cổ áo, rồi "một, hai, ba". Ảnh đen trắng phải chờ vài ngày mới lấy; có tiệm lấy nhanh trong ngày. Nhiều người còn giữ tấm ảnh thẻ học sinh đầu tiên, ảnh thẻ chứng minh thư đầu tiên với mái tóc rẽ ngôi và chiếc áo sơ mi mượn của anh trai.
Ảnh tô màu: nghệ thuật trước thời ảnh màu
Trước khi ảnh màu phổ biến ở Việt Nam (khoảng thập niên 1980–1990), muốn có ảnh màu phải tô tay. Thợ tô màu dùng bút lông nhỏ, màu nước hoặc màu dầu loãng, tô má hồng, môi đỏ, áo xanh, nền trời lên tấm ảnh đen trắng. Ảnh tô màu thường là ảnh chân dung phóng to treo tường, ảnh thờ, ảnh cưới. Màu hơi "giả", má hồng quá, nhưng đó là cả một nghề thủ công tinh tế.
Ảnh thờ ở nhiều gia đình nông thôn xưa là ảnh phóng to từ ảnh thẻ, có khi vẽ lại bằng chì than (gọi là "truyền thần") vì ảnh gốc quá nhỏ hoặc mờ. Thợ vẽ truyền thần là một nghề riêng đi kèm tiệm ảnh.
Thợ ảnh dạo: Bờ Hồ, Hồ Gươm, đền chùa
Ở Hà Nội, thợ ảnh dạo đứng quanh hồ Hoàn Kiếm, cầu Thê Húc, Văn Miếu, lăng và các công viên, mời khách tỉnh lên chụp ảnh kỷ niệm. Khách để lại địa chỉ, vài ngày sau thợ gửi ảnh qua bưu điện hoặc khách quay lại lấy. Ở TP.HCM, thợ ảnh dạo đứng ở nhà thờ Đức Bà, Bưu điện, chợ Bến Thành, Thảo Cầm Viên. Ảnh chụp trước Hồ Gươm, Tháp Rùa là "bảo vật" của nhiều gia đình ở quê có người từng lên Thủ đô.
Máy ảnh và phim của một thời
- Máy ảnh Liên Xô, Đông Đức: Zenit, Kiev, Praktica — phổ biến ở miền Bắc thời bao cấp.
- Máy ảnh Nhật: Canon, Nikon, Pentax, Yashica — phổ biến ở miền Nam trước 1975 và cả nước từ thập niên 1990.
- Phim đen trắng: Orwo (Đông Đức), Svema (Liên Xô) ở miền Bắc.
- Phim màu: Kodak, Fuji, Konica phổ biến từ thập niên 1990, đi kèm các tiệm "tráng phim một giờ".
- Máy ảnh "du lịch": máy nhỏ lắp phim, tự lên phim, cuối thập niên 1990 nhiều gia đình đã sắm.
Mỗi cuộn phim 24 hoặc 36 kiểu, chụp cẩn thận từng kiểu vì phim đắt và chưa biết ảnh đẹp hay xấu cho tới khi rửa. Ảnh nhắm mắt, ảnh rung, ảnh lộ sáng là chuyện thường; nhưng không ai vứt, vẫn dán vào album.
Album ảnh gia đình
Album ảnh với những trang giấy bìa có túi nhựa trong, hoặc những trang dán ảnh bằng góc giấy, là thứ nhà nào cũng có. Mở album ra là cả lịch sử gia đình: ảnh cưới bố mẹ, ảnh đầy tháng, ảnh Tết, ảnh đi học. Mặt sau ảnh thường ghi tay "Kỷ niệm Tết 1989", "Con 3 tuổi" — những dòng chữ quý hơn chính tấm ảnh khi người chụp không còn.
Góc nhìn hôm nay
Tiệm ảnh vẫn còn, chủ yếu chụp ảnh thẻ, ảnh cưới, in ảnh từ điện thoại. Phim đang được giới trẻ yêu thích trở lại, có tiệm tráng phim chuyên nghiệp ở các thành phố lớn. Với gia đình, việc đáng làm nhất là số hoá album cũ (scan hoặc chụp lại), ghi chú tên người, năm, nơi chụp khi ông bà còn nhớ. Một buổi chiều ngồi cùng ông bà lật album, hỏi "người này là ai?" là một trong những việc giữ ký ức gia đình có giá trị nhất.
Đi chụp ảnh: một dịp trọng đại
Thời ảnh còn hiếm, đi chụp ảnh là việc phải chuẩn bị. Cả nhà mặc bộ quần áo đẹp nhất, có khi mượn áo của họ hàng; các bà chải đầu, cài trâm; trẻ con được dặn ngồi yên, không cười nhăn nhở. Ảnh gia đình ngày Tết, ảnh tiễn con đi xa, ảnh mừng thọ ông bà thường được chụp ở tiệm, cả nhà xếp hai hàng, người lớn ngồi, trẻ con đứng. Ảnh cưới thời bao cấp thường chỉ vài tấm đen trắng: cô dâu áo dài, chú rể áo sơ mi, cầm bó hoa lay ơn, đứng trước phông vẽ. Những tấm ảnh nghiêm trang ấy, khác hẳn ảnh tự chụp hôm nay, chính là lý do chúng được giữ kỹ đến vậy — mỗi tấm là một quyết định, một khoản chi, một dịp không lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh tô màu là gì?
Ảnh tô màu là ảnh đen trắng được thợ dùng bút lông và màu nước hoặc màu dầu tô tay để thành ảnh màu, phổ biến trước khi ảnh màu in máy trở nên thông dụng.
Vẽ truyền thần là gì?
Vẽ truyền thần là vẽ lại chân dung bằng chì than hoặc màu từ một tấm ảnh nhỏ, mờ, thường để làm ảnh thờ. Đây là nghề đi kèm các tiệm ảnh xưa.
Máy ảnh phổ biến ở miền Bắc thời bao cấp là gì?
Phổ biến là máy ảnh Liên Xô và Đông Đức như Zenit, Kiev, Praktica, dùng phim đen trắng Orwo, Svema.
Thợ ảnh dạo ở Hà Nội thường đứng ở đâu?
Thợ ảnh dạo thường đứng quanh hồ Hoàn Kiếm, cầu Thê Húc, Văn Miếu và các công viên, chụp ảnh kỷ niệm cho khách tỉnh lên Thủ đô.
Làm sao giữ ảnh cũ không bị hỏng?
Cất ảnh nơi khô mát, tránh ánh nắng, dùng album không axit, không dán băng dính. Nên scan hoặc chụp lại để lưu bản số kèm ghi chú.