Ve chai, đồng nát: tiếng rao thu mua đồ cũ và nghề tái chế đầu tiên

"Ai đồng nát sắt vụn bán đi" ở Hà Nội và "Ve chai, lông vịt, sắt vụn, nhôm nhựa bán hông" ở Sài Gòn là hai tiếng rao thu mua đồ cũ quen thuộc nhất của người Việt. Người đồng nát, ve chai đi khắp phố mua lại chai lọ, giấy báo, sắt thép, nhôm, nhựa, đồ điện hỏng, rồi bán lại cho các vựa phế liệu. Họ là mắt xích đầu tiên của chuỗi tái chế mà đô thị Việt Nam dựa vào suốt nhiều chục năm.

Đồng nát và ve chai: một nghề, hai tên

Ở miền Bắc, người ta gọi là "đồng nát" — gốc từ việc mua đồng thau, đồng đỏ, đồ đồng vỡ nát; về sau mở rộng ra mọi thứ phế liệu. Ở miền Nam gọi là "ve chai" — từ "ve" (vỏ chai) và "chai", vì thứ được mua nhiều nhất là vỏ chai thuỷ tinh. Cả hai chỉ cùng một nghề: thu mua đồ cũ để bán lại.

Người đồng nát ở Hà Nội

Báo chí và nhiều nghiên cứu xã hội học đã ghi nhận rằng phần lớn người làm đồng nát ở Hà Nội là phụ nữ từ các tỉnh lân cận, đặc biệt là Nam Định, Thái Bình, Thanh Hoá. Họ lên thành phố theo mùa nông nhàn hoặc ở lại quanh năm, thuê trọ tập thể ở ven đô, mỗi ngày đạp xe hoặc đi bộ với đôi quang gánh hàng chục cây số. Có những làng mà nhiều thế hệ phụ nữ đều từng "đi đồng nát" Hà Nội.

Gánh đồng nát gồm hai cái thúng hoặc sọt, một chiếc cân đòn, sau này là cân đồng hồ. Người bán và người mua mặc cả từng hào, từng cân. Trẻ con ở phố thường được bố mẹ giao gom giấy báo, vỏ chai bán đồng nát lấy tiền mua quà.

Tiếng rao: dài, đều và mời gọi

Tiếng rao đồng nát Hà Nội thường là một câu dài đều đều: "Ai đồng nát sắt vụn bán đi", có người thêm "Ai có sách báo cũ, chai lọ, nhôm nhựa bán đi". Ở Sài Gòn, câu rao ve chai còn dài hơn, liệt kê đủ thứ: "Ve chai, lông vịt, sắt vụn, nhôm nhựa, đồ điện hư bán hông". Nhịp rao chậm, kéo dài để người trong nhà kịp ra.

Ngày nay nhiều người làm nghề này đã chuyển sang loa thu âm, gắn trên xe đạp, xe máy. Có những câu rao thu âm của người mua đồ điện cũ, tủ lạnh, điều hoà hỏng trở thành âm thanh quen thuộc ở mọi khu dân cư.

Đồng nát và những thứ người xưa không bỏ

Nghề đồng nát tồn tại được vì người Việt xưa gần như không vứt gì. Chai nước mắm rửa sạch để đong dầu hoả, giấy báo cũ gói xôi, lót chạn, nhóm bếp; lốp xe đạp cũ cắt làm dây chun, đế dép; vỏ hộp sữa bò đong gạo. Chỉ những thứ thật sự hết đường dùng mới tới tay người đồng nát. Khi đời sống khá lên, lượng đồ cũ trong mỗi nhà tăng vọt, và nghề đồng nát chuyển sang thu mua đồ điện, đồ nhựa, bìa các-tông nhiều hơn chai lọ.

Mắt xích đầu tiên của tái chế

Trước khi có hệ thống phân loại rác chính thức, người đồng nát, ve chai và người nhặt rác là lực lượng tái chế chủ yếu ở đô thị Việt Nam. Họ mua lại từ hộ gia đình, bán cho các vựa phế liệu, từ vựa chuyển về các làng nghề tái chế. Một số làng tái chế nổi tiếng ở miền Bắc có thể kể tới Minh Khai (Văn Lâm, Hưng Yên) với nghề tái chế nhựa, Đa Hội (Bắc Ninh) với nghề tái chế sắt thép, Phong Khê (Bắc Ninh) với nghề tái chế giấy.

Các làng nghề này giải quyết một lượng lớn phế liệu và tạo việc làm, nhưng cũng đối mặt với ô nhiễm nghiêm trọng về nước, không khí, đất. Đó là mặt trái của chuỗi tái chế thủ công mà các cơ quan môi trường đã nhiều lần cảnh báo.

Đời sống của người làm nghề

Nghề đồng nát, ve chai vất vả và thu nhập thấp. Người làm nghề phải chịu nắng mưa, mang vác nặng, có khi bị nghi ngờ, xua đuổi. Họ ít được bảo hiểm xã hội, sống trong những khu trọ chật chội. Nhiều người nuôi con ăn học từ chính gánh đồng nát ấy. Những câu chuyện về "mẹ đồng nát nuôi con thành tiến sĩ" thỉnh thoảng xuất hiện trên báo, cho thấy sức bền của những người phụ nữ làm nghề này.

Góc nhìn hôm nay

Khi nghe tiếng rao đồng nát, ve chai, có thể làm vài việc nhỏ: gom sẵn giấy báo, chai lọ, đồ nhựa sạch để bán; phân loại để họ đỡ mất công; trả giá vừa phải. Đó vừa là giúp một người lao động, vừa là bớt rác ra bãi chôn lấp.

Và với trẻ con hôm nay, một túi đựng giấy, chai lọ riêng trong nhà, bán cho người ve chai rồi cho con giữ số tiền nhỏ ấy, có thể là bài học về tái chế dễ hiểu hơn mọi tờ áp phích.