Tiếng rao đêm Hà Nội: bánh mì nóng giòn, bánh giò, xôi và lạc rang

Tiếng rao đêm Hà Nội là những câu rao ngắn, kéo dài giọng cuối, của người bán hàng rong đi qua các ngõ phố sau chín, mười giờ tối: "Bánh mì nóng giòn đây", "Bánh giò nóng đây", "Xôi lạc, xôi đỗ đây", "Ai ăn lạc rang không". Với nhiều người Hà Nội, đó là âm thanh của những đêm ôn bài, những đêm mất điện, và là thứ đầu tiên họ nhận ra mình nhớ khi đi xa.

Mỗi tiếng rao có một nhịp, một cao độ riêng, đủ để người nghe từ trong nhà biết ngay đó là hàng gì mà không cần nhìn ra cửa.

Những tiếng rao đêm quen nhất

Câu chữ cụ thể thay đổi theo người bán và theo thời gian. Có người rao đủ câu, có người chỉ rao hai tiếng "bánh giò" kéo dài, có người cộc lốc một chữ "mì..." nhưng giọng thì không lẫn vào đâu được.

Bánh mì đêm: tiếng rao của người ôn thi

Bánh mì Hà Nội thời bao cấp và những năm đầu Đổi mới là bánh mì nướng lò than hoặc lò củi, vỏ mỏng, giòn, ăn không cũng ngon. Người bán thường là phụ nữ hoặc thanh niên từ các làng ven đô, chiều tối lấy bánh ở lò rồi đi khắp phố tới khuya. Bánh được giữ ấm trong thúng có lót chăn, phủ khăn. Trong đêm, câu "bánh mì nóng giòn đây" vang lên từ đầu ngõ, kéo dài chữ cuối, đi chậm dần.

Học sinh ôn thi, sinh viên ở ký túc xá, người trực đêm là khách quen. Nhiều người kể đã chạy ra đầu ngõ trong bộ đồ ngủ chỉ để mua một ổ bánh mì nóng chấm với sữa đặc hoặc ăn không.

Bánh giò: tiếng rao gắn với mùa đông

Bánh giò là bánh gói lá chuối hình chóp, vỏ bột gạo tẻ mềm, nhân thịt băm, mộc nhĩ, hành. Bánh giò ăn nóng nên bán nhiều nhất vào những tối mùa đông. Người bán gánh hoặc chở xe đạp một nồi bánh đặt trên bếp than nhỏ hoặc được ủ kỹ bằng chăn bông. Tiếng rao "bánh giò đây" trầm, tròn, thường đi cùng hơi lạnh đầu ngõ là hình ảnh nhiều người Hà Nội cho là "rất Hà Nội".

Vì sao tiếng rao lại có nhịp kéo dài

Tiếng rao phải vang xa qua ngõ hẹp, qua cửa sổ đóng, qua tiếng xe cộ. Người bán vì thế dùng vài kỹ thuật tự nhiên:

• Kéo dài nguyên âm cuối: "đâyyy", "giòooon" — nguyên âm kéo dài lan xa hơn phụ âm.
• Giữ một cao độ cố định: lặp lại đúng một kiểu lên xuống để khách quen nhận ra từ xa.
• Rao ngắn, lặp đều: đi một quãng rao một lần, để khách có thời gian ra cửa.
• Có "chữ ký" riêng: mỗi người bán có cách luyến láy riêng, khách quen nhận ra đúng người mình hay mua.

Tiếng Việt có sáu thanh điệu, nên chính câu chữ đã mang sẵn giai điệu: "bánh giò" đi từ thanh sắc xuống thanh huyền, "nóng giòn" có nhịp lên xuống tự nhiên. Người rao chỉ cần kéo dài và ngân thêm là thành một "câu nhạc" ngắn. Nhiều người làm nhạc nhận xét tiếng rao nghe gần với làn điệu dân ca, vì cùng dựa trên thanh điệu của lời.

Tiếng rao trong văn chương

Quà bánh và người bán hàng rong Hà Nội đã đi vào văn chương từ lâu. Thạch Lam trong "Hà Nội băm sáu phố phường" viết về những món quà Hà Nội và những gánh hàng như một phần của phố phường; Vũ Bằng trong "Miếng ngon Hà Nội" kể tỉ mỉ về quà bánh và cách người Hà Nội thưởng thức. Về sau, nhà văn Băng Sơn có nhiều tản văn về tiếng rao và quà Hà Nội. Đọc những trang ấy, có thể thấy tiếng rao không chỉ là quảng cáo mà là một phần của nhịp sống đô thị.

Người bán đêm là ai

Phần lớn người bán hàng rong đêm ở Hà Nội đến từ các làng ven đô và các tỉnh lân cận. Họ thuê chỗ trọ rẻ, chiều nhận hàng từ lò bánh, xưởng xôi, đi bộ hoặc đạp xe hàng chục cây số mỗi đêm. Công việc vất vả, thu nhập bấp bênh, thường đi một mình qua những con phố vắng. Trong ký ức hoài niệm của người nghe, tiếng rao thường lãng mạn; với người rao, đó là kế sinh nhai.

Hiểu điều này giúp hoài niệm tiếng rao trở nên đầy đủ hơn: mua một chiếc bánh giò đêm cũng là ủng hộ một người lao động đang làm việc lúc thành phố đã ngủ.

Góc nhìn hôm nay

Tiếng rao đêm Hà Nội vẫn còn, nhưng ít hơn nhiều, và nhiều người đã thay giọng rao bằng loa thu âm phát lặp đi lặp lại. Những con ngõ ở khu phố cổ, khu Kim Mã, Đội Cấn, Khâm Thiên, các khu tập thể cũ là nơi vẫn có thể nghe tiếng bánh mì, bánh giò, xôi vào buổi tối.

Một việc nhỏ đáng làm: ghi âm tiếng rao quen ở ngõ nhà mình bằng điện thoại, ghi chú ngày tháng, món gì, người bán ra sao. Vài năm nữa, đoạn ghi âm ấy có thể là thứ duy nhất còn giữ lại âm thanh của con ngõ.