Tiếng rao Sài Gòn và miền Nam: chè, bánh bò, tàu hũ và chữ hông

Tiếng rao Sài Gòn và miền Nam có giọng ngân, nhiều chữ "hông" ở cuối câu — "Ai ăn chè đậu trắng nước dừa hông", "Bánh bò, bánh da lợn hông", "Bánh bao nóng hổi đây". Hàng rong đi theo hẻm, len vào từng xóm nhỏ, từ sáng sớm tới khuya. So với tiếng rao Hà Nội ngắn gọn, tiếng rao miền Nam thường dài hơn, kể đủ món, và có chất mời mọc rất riêng.

Tiếng rao trong hẻm Sài Gòn

Đô thị Sài Gòn có mạng lưới hẻm dày đặc, nhiều hẻm nhỏ xe hơi không vào được. Đó là đất sống của hàng rong. Người bán đi bộ, gánh, đẩy xe hoặc đạp xe, rao suốt dọc hẻm. Mỗi khung giờ có hàng của nó:

Những câu rao quen tai

• "Ai ăn chè đậu trắng nước dừa hông" — chè đậu trắng, chè bà ba, chè thưng với nước cốt dừa.
• "Bánh bò, bánh da lợn, bánh chuối hấp hông" — các loại bánh bột hấp, ăn chiều.
• "Tàu hũ nước đường đây" — đậu hũ non chan nước đường gừng, nóng hoặc lạnh.
• "Bánh bao nóng hổi đây" — bánh bao nhân thịt, trứng cút, đi kèm thùng hấp.
• "Hột vịt lộn đây" — trứng vịt lộn bán đêm, kèm rau răm, muối tiêu.
• "Ai bánh tiêu, giò cháo quẩy hông" — bánh chiên giòn của người Hoa.

Chữ "hông" (biến âm của "không") ở cuối câu là dấu ấn ngữ âm Nam Bộ. Nó làm câu rao thành một lời hỏi han hơn là một lời mời chào.

Tiếng rao miền Tây và trên sông

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều hàng rong đi bằng xuồng, ghe. Trên chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ), Cái Bè (Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp), Ngã Bảy (Hậu Giang cũ, nay thuộc Cần Thơ), các ghe hàng không rao bằng miệng mà treo hàng lên một cây sào dựng cao gọi là "cây bẹo": treo trái gì là bán trái đó. Còn ghe nhỏ bán đồ ăn sáng thì vừa chèo vừa rao: hủ tiếu, cà phê, bánh mì.

Trong các xóm nhỏ ven kênh rạch, tiếng rao ghe hàng tạp hoá, ghe bán nước đá, ghe chở bánh là âm thanh quen thuộc. Có ghe còn bóp kèn hoặc gõ mõ thay tiếng rao.

Người bán là ai

Hàng rong Sài Gòn xưa rất đa dạng: người Hoa bán hủ tiếu, sủi cảo, bánh bao, chè; người miền Tây lên thành phố bán bánh, chè, trái cây; người miền Trung bán bánh bèo, bánh xèo, mắm. Sau 1975 và nhất là từ thập niên 1990, dòng người từ các tỉnh đổ về thành phố làm hàng rong càng đông. Nhiều người bán chè, bánh rong cả đời, nuôi con ăn học từ gánh hàng ấy.

Tiếng rao trong văn hoá Nam Bộ

Tiếng rao đi vào nhiều bài hát, truyện ngắn, phim ảnh miền Nam. Nhà văn Sơn Nam và nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển có những trang viết về đời sống Sài Gòn xưa, trong đó hàng rong và các món quà vặt hiện lên như một phần của thành phố. Cải lương và vọng cổ cũng có những câu ca nhắc tới tiếng rao đêm, tiếng gõ hủ tiếu.

Đáng chú ý là nhiều người Sài Gòn xa xứ, khi trở về, kể rằng điều làm họ xúc động nhất không phải là toà nhà mới mà là nghe lại một tiếng rao quen giữa hẻm.

Loa thu âm: tiếng rao thời mới

Từ những năm 2010, rất nhiều người bán rong ở Sài Gòn và cả nước dùng loa nhỏ phát tiếng rao đã thu sẵn: "Bánh mì Sài Gòn đặc ruột thơm ngon đây", "Ai bánh bò, bánh da lợn". Loa giúp người bán đỡ mất giọng, rao được suốt nhiều giờ. Nhưng tiếng rao thu âm lặp lại máy móc, cùng một câu ở mọi hẻm, nên nhiều người cho rằng nó mất đi cái riêng của từng người bán.

Có những tiếng rao thu âm lại trở thành "thương hiệu" lan truyền trên mạng xã hội — như câu rao bánh mì nổi tiếng được nhiều người bắt chước. Tiếng rao thay đổi, nhưng nhu cầu được gọi mời từ ngoài ngõ vẫn còn.

Góc nhìn hôm nay

Muốn nghe tiếng rao Sài Gòn thật, nên đi vào những khu hẻm lâu đời ở Quận 3, Quận 5, Quận 10, Bình Thạnh (tên gọi cũ; nay nhiều nơi đã thành phường mới) vào buổi chiều tối. Chợ nổi Cái Răng vẫn họp từ sáng sớm, nên đến trước sáu giờ để thấy cảnh ghe hàng đông đúc.

Khi nghe tiếng rao, thử dừng lại mua một chén chè, hỏi người bán đã bán bao lâu, quê ở đâu. Rất nhiều người bán rong có những câu chuyện mà không cuốn sách nào ghi lại.