Không phải hàng rong nào cũng rao bằng giọng. Nhiều người bán dùng một âm thanh riêng làm tín hiệu: chuông lắc leng keng của xe kem, kèn bóp cao su của xe bánh mì, tiếng mõ gỗ, tiếng muỗng gõ vào chén của hàng chè, tiếng kéo lách cách của thợ cắt tóc dạo. Trẻ con lớn lên trong phố học "đọc" những âm thanh ấy trước cả khi biết chữ.
Bảng âm thanh của phố
| Âm thanh | Hàng hay dùng | Vùng thường gặp |
|---|---|---|
| Chuông lắc leng keng | Xe kem đạp, kem thùng xốp | Khắp nơi, nhất là trường học, làng quê |
| Kèn bóp cao su "bép bép" | Xe bánh mì, xe kem | Sài Gòn, miền Nam |
| Gõ thanh tre "lốc cốc" | Hủ tiếu, sủi cảo | Sài Gòn |
| Muỗng gõ chén | Chè, tàu hũ | Miền Nam |
| Kéo lách cách | Thợ cắt tóc dạo | Nông thôn, ngoại ô |
| Tiếng phựt phựt của dây bật bông | Thợ bật bông, đánh chăn | Hà Nội, miền Bắc |
Chuông kem: tiếng của mùa hè
Kem que thời bao cấp và những năm 1990 được bán bằng xe đạp chở thùng gỗ hoặc thùng xốp bọc vải, bên trong lót đá. Người bán treo một chiếc chuông đồng nhỏ trên ghi đông hoặc cầm tay lắc leng keng khi đi qua ngõ, qua cổng trường, ra bờ đê. Trẻ con nghe chuông là chạy ra, cầm theo đồng xu hoặc đồ cũ để đổi.
Ở nông thôn, xe kem về làng buổi trưa hè là sự kiện. Tiếng chuông kem lẫn với tiếng ve, và rất nhiều người lớn hôm nay vẫn nói nghe tiếng chuông nhỏ leng keng là nhớ ngay vị kem đậu xanh, kem sữa ngọt lịm.
Về sau, nhiều xe kem dùng loa phát nhạc hoặc phát lời rao thu sẵn thay chuông. Tiếng chuông dần nhường chỗ cho âm thanh điện tử.
Kèn bóp bánh mì Sài Gòn
Ở Sài Gòn, xe bánh mì đạp hay đẩy thường gắn một quả kèn cao su (kèn bóp) trên tay lái. Bóp một cái "bép" là khách biết bánh mì tới. Kèn bóp cũng là tín hiệu của xe kem, xe bánh bao ở nhiều nơi. Âm thanh trầm, tròn, đặc biệt dễ nhận giữa hẻm.
Thợ bật bông và tiếng phựt phựt
Một trong những âm thanh mà người Hà Nội trên năm mươi tuổi hay nhắc là tiếng bật bông. Thợ bật bông (thợ đánh chăn bông) dùng một cây cung lớn có dây gân, cầm chiếc vồ gỗ gảy vào dây cho rung, dây đập tơi những lớp bông cũ đã vón cục. Tiếng "phựt, phựt, phừng" đều đặn vang từ đầu ngõ là dấu hiệu mùa đông sắp tới: nhà nào cũng mang chăn bông cũ ra cho thợ bật lại, đóng thành chăn mới ấm hơn.
Thợ bật bông xưa thường rao "Ai bật bông đây" trước khi dựng đồ nghề. Nghề này nay đã dùng máy, và chăn bông công nghiệp thay chăn bông bật tay ở thành phố.
Kéo lách cách và thợ cắt tóc dạo
Ở nông thôn và ngoại thành, thợ cắt tóc dạo đạp xe qua các làng, vừa đi vừa bấm kéo lách cách. Tiếng kéo khô, nhanh, khác hẳn tiếng rao. Ai cần cắt tóc gọi lại, thợ dựng chiếc ghế gỗ dưới gốc cây, treo tấm gương nhỏ, quàng khăn cho khách. Trẻ con trong làng thường bị cắt kiểu "đầu cua" hoặc để chỏm ngay bên đường.
Vì sao âm thanh hiệu quả hơn lời rao
- Không mệt giọng: người bán đi cả ngày, rao liên tục sẽ khản tiếng; lắc chuông, bóp kèn thì không.
- Vang xa, rõ: âm thanh kim loại, gỗ có tần số dễ nghe qua tiếng ồn.
- Dễ nhận diện: mỗi hàng một âm, nghe là biết, không cần nghe rõ chữ.
- Hợp với trẻ con: khách chính của kem, kẹo là trẻ em, chúng nhạy với tiếng chuông, tiếng kèn hơn lời rao.
Các nhà nghiên cứu cảnh quan âm thanh đô thị (soundscape) coi những tín hiệu như vậy là một phần bản sắc của thành phố, giống tiếng chuông xe điện ở Lisbon hay tiếng rao bán hàng ở các chợ châu Á.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều âm thanh trong bảng trên đã biến mất hoặc được thay bằng loa thu âm. Chuông kem và kèn bóp vẫn còn ở một số vùng quê, cổng trường tiểu học, công viên. Tiếng bật bông thủ công thì gần như chỉ còn trong ký ức và vài làng nghề.
Một trò thử cho cả nhà: người lớn bắt chước âm thanh — leng keng, lốc cốc, bép bép, phựt phựt — để trẻ đoán hàng gì. Trẻ con không biết thì người lớn kể. Mỗi âm thanh là một câu chuyện nhỏ về con phố mà ông bà, cha mẹ đã lớn lên.
Đổi đồ lấy kem: chiếc chuông và nền kinh tế của trẻ con
Một chi tiết nhiều người nhắc khi nói về chuông kem: ở nông thôn và ngoại ô thập niên 1980–1990, trẻ con không phải lúc nào cũng có tiền. Người bán kem, bán kẹo chấp nhận đổi đồ: dép nhựa đứt, chai thuỷ tinh, vỏ lọ thuốc, lông vịt, sắt vụn. Nghe tiếng chuông, trẻ lục khắp nhà tìm thứ gì đó đổi được. Có đứa bị mắng vì mang đổi cả đôi dép còn đi được của bố. Chiếc chuông vì thế không chỉ báo kem tới mà còn mở ra một cuộc "mặc cả" nho nhỏ ở cổng nhà, nơi trẻ con học những bài học đầu tiên về giá trị của đồ vật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xe kem ngày xưa lắc chuông?
Chuông đồng nhỏ vang xa, không làm người bán mệt giọng và trẻ con rất nhạy với tiếng chuông. Nghe tiếng leng keng là biết xe kem tới.
Thợ bật bông làm gì?
Thợ bật bông dùng cây cung lớn có dây gân, gảy cho dây rung để đập tơi bông cũ vón cục, rồi đóng lại thành chăn bông mới. Tiếng phựt phựt của dây bật là âm thanh quen của mùa đông miền Bắc xưa.
Kèn bóp là gì?
Kèn bóp là chiếc kèn có quả bóp cao su gắn trên tay lái xe bánh mì, xe kem. Bóp vào tạo tiếng "bép" để báo hiệu cho khách.
Hàng rong nào gõ muỗng vào chén?
Ở miền Nam, hàng chè, tàu hũ nước đường thường gõ muỗng vào chén để báo hiệu thay tiếng rao. Âm thanh trong, ngắn, dễ nhận ra.
Cảnh quan âm thanh (soundscape) là gì?
Đó là toàn bộ âm thanh đặc trưng của một nơi chốn, như tiếng rao, tiếng chuông, tiếng xe. Các nhà nghiên cứu coi nó là một phần bản sắc văn hoá của thành phố.