Âm thanh làng quê Việt xưa: gà gáy, tiếng chày, ếch nhái và tiếng ve

Âm thanh làng quê Việt xưa là một bản hoà âm có giờ giấc: gà gáy canh tư báo sáng, tiếng chày giã gạo đêm khuya, tiếng ếch nhái kêu ran sau cơn mưa đầu mùa, tiếng ve mùa hè, tiếng trống đình ngày hội, tiếng chó sủa khi có người lạ vào xóm. Người lớn lên ở quê có thể đoán được giờ, mùa và cả chuyện đang xảy ra trong làng chỉ bằng tai.

Một ngày làng quê qua âm thanh

Gà gáy: chiếc đồng hồ của làng

Khi chưa có đồng hồ, người nông dân dậy theo gà gáy. Gà trống thường gáy nhiều lần trước khi trời sáng, và người xưa phân biệt "gà gáy lần một", "gà gáy lần hai" để biết còn bao lâu nữa thì sáng. Thơ ca dân gian có nhiều câu nhắc tới tiếng gà gáy sớm như dấu hiệu bắt đầu ngày làm việc.

Khoa học hiện đại giải thích rằng gà trống có đồng hồ sinh học bên trong khiến chúng gáy theo nhịp ngày đêm, kể cả khi không có ánh sáng — một nghiên cứu của các nhà khoa học Nhật Bản công bố năm 2013 đã chỉ ra điều này. Nghĩa là "gà gáy báo sáng" có cơ sở thật chứ không chỉ là thói quen.

Tiếng chày đêm và tiếng võng trưa

Tiếng chày giã gạo, chày đạp thình thịch ban đêm là âm thanh lao động của làng quê đồng bằng trước khi có máy xay xát. Phụ nữ giã gạo sau một ngày làm đồng, có khi tới khuya. Ở miền Nam và miền Trung, tiếng võng đưa kẽo kẹt buổi trưa cùng tiếng ru "Ầu ơ..." là âm thanh của giấc ngủ trưa trẻ con.

Lời ru là một kho tàng riêng: ru miền Bắc thường "À ơi", ru miền Trung buồn và chậm, ru miền Nam "Ầu ơ ví dầu". Nhiều câu ru là ca dao, kể chuyện tình, chuyện đời, chuyện nhớ quê.

Ếch nhái, dế và tiếng ve

Sau cơn mưa đầu mùa hè, ruộng đồng vang lên tiếng ếch nhái kêu ran cả đêm. Đó là mùa sinh sản của chúng, tiếng kêu để gọi bạn tình. Tục ngữ có câu "Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước" — người xưa nghe tiếng ếch để đoán mưa. Dế mèn kêu "rích rích" bằng cách cọ hai cánh vào nhau; trẻ con đi bắt dế về nuôi trong hộp diêm, cho chọi nhau.

Tiếng ve là âm thanh của tháng năm, tháng sáu. Ve sầu đực kêu bằng một bộ phận rung ở bụng, tiếng vang to tới mức cả hàng cây như rung lên. Với học trò, tiếng ve gắn với mùa thi, mùa chia tay, mùa hoa phượng — một hình ảnh được nhắc đi nhắc lại trong thơ, nhạc về tuổi học trò.

Chó sủa, cú kêu và những điềm báo dân gian

Chó sủa trong làng là chuông báo động: có người lạ, có trộm, có khách. Một con sủa, cả xóm sủa theo. Người xưa nghe tiếng chó sủa từ hướng nào để biết có người đi qua ngõ nào.

Tiếng cú kêu đêm, theo quan niệm dân gian ở nhiều vùng, là điềm không lành ("cú kêu ra ma"). Đây là tín ngưỡng dân gian chứ không có cơ sở khoa học: cú là loài chim săn đêm có ích, bắt chuột đồng. Kể chuyện điềm báo cho trẻ con, nên nói rõ đó là chuyện người xưa tin, không phải sự thật.

Trống đình, chuông chùa

Trống đình đánh trong những ngày hội làng, ngày tế lễ, ngày làng có việc lớn. Tiếng trống hội rộn ràng khác hẳn tiếng trống báo việc. Chuông chùa thường thỉnh vào sáng sớm và chiều tối, tiếng ngân dài lan qua cánh đồng. Ca dao có câu "Gió đưa cành trúc la đà / Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương" — nhắc tới tiếng chuông chùa Trấn Vũ (đền Quán Thánh) và tiếng gà gáy ở Thọ Xương, Hà Nội xưa.

Làng quê hôm nay nghe khác thế nào

Âm thanh làng quê đã đổi nhiều. Tiếng máy cày, máy gặt, máy xay xát thay tiếng chày và tiếng gọi trâu. Tiếng xe máy, loa karaoke, tivi lấn át tiếng ếch nhái và côn trùng. Thuốc trừ sâu và việc mất ao hồ làm số lượng ếch nhái, đom đóm giảm đáng kể ở nhiều vùng đồng bằng — điều mà người lớn tuổi hay nhắc với chút tiếc nuối.

Các nhà sinh thái học dùng chính âm thanh để đánh giá sức khoẻ môi trường: một vùng đồng có nhiều tiếng ếch, tiếng côn trùng thường là vùng sinh thái còn tốt.

Góc nhìn hôm nay

Một buổi tối về quê, tắt hết tivi, điện thoại, ngồi ngoài hiên mười lăm phút chỉ để nghe là một cách tốt để trẻ con biết âm thanh làng quê là gì. Có thể đố nhau: tiếng này là con gì? Và nếu có thể, ghi âm lại tiếng ếch, tiếng dế, tiếng gà gáy sáng ở quê nhà — những âm thanh ấy đang ít dần, và đoạn ghi âm vài phút có thể quý hơn ta nghĩ.