Bảng con là tấm bảng nhỏ màu đen, cỡ một trang vở, mà học sinh lớp một, lớp hai dùng để tập viết bằng phấn trắng, viết xong giơ lên cho cô kiểm tra rồi lau bằng giẻ để viết tiếp. Cùng với hộp phấn, chiếc giẻ lau và tiếng phấn kin kít trên bảng, đó là bộ đồ nghề đầu tiên của học trò tiểu học Việt Nam suốt nhiều thế hệ, và đến nay vẫn còn trong nhiều lớp học.
Bảng con dùng để làm gì
Bảng con giúp trẻ tập viết mà không tốn giấy, viết sai lau đi viết lại ngay. Trong giờ học, cô giáo đọc một chữ, một phép tính; cả lớp viết lên bảng con rồi đồng loạt giơ lên. Chỉ một cái liếc, cô biết em nào viết đúng, em nào sai, em nào chưa viết. "Giơ bảng!" — "Hạ bảng!" là những khẩu lệnh quen thuộc của lớp học tiểu học.
| Món | Chất liệu xưa | Chất liệu sau này |
|---|---|---|
| Bảng con | Gỗ sơn đen, có khi đá đen (bảng đá), viền gỗ | Nhựa, mica, bảng hai mặt (một mặt phấn, một mặt bút dạ) |
| Phấn | Phấn thạch cao trắng, có khi phấn màu | Phấn không bụi, bút dạ bảng trắng |
| Giẻ lau | Vải vụn, áo cũ cắt ra, miếng mút | Bông lau bảng, khăn chuyên dụng |
| Hộp phấn | Hộp giấy, hộp sắt bánh cũ | Hộp nhựa có ngăn |
Bảng đá: tổ tiên của bảng con
Trước khi có bảng con gỗ sơn đen, ở nhiều nước người ta dùng bảng đá phiến (slate) mỏng, viền gỗ, viết bằng que đá hoặc phấn. Học sinh châu Âu thế kỷ 19 hầu như ai cũng có một tấm bảng đá. Ở Việt Nam, bảng đá cũng từng được dùng ở các trường thời Pháp thuộc; về sau bảng gỗ sơn đen phổ biến hơn vì rẻ và nhẹ. Những người lớn tuổi đôi khi vẫn gọi bảng con là "bảng đá" theo thói quen.
Phấn trắng và bụi phấn
Phấn viết bảng truyền thống làm từ thạch cao hoặc đá vôi nghiền, đúc thành thỏi. Phấn tốt viết trơn, nét rõ; phấn xấu cứng, viết kêu kin kít, gãy vụn, nhiều bụi. Trẻ con ngày xưa có thói quen để dành mẩu phấn ngắn trong túi áo, viết lên tường, lên sân vẽ ô chơi nhảy lò cò, vẽ bàn ô ăn quan.
Bụi phấn là một phần hình ảnh "thầy cô" trong văn hoá Việt: mái tóc lấm bụi phấn, bàn tay trắng phấn, những bài thơ, bài hát về "bụi phấn" rơi trên bục giảng. Ngày nay nhiều trường dùng phấn không bụi hoặc bảng trắng viết bút dạ để giảm bụi, tốt hơn cho hô hấp của cả thầy lẫn trò.
Giẻ lau và những chuyện "lau bảng"
- Giẻ lau bảng con: mỗi học sinh có một miếng giẻ nhỏ, thường do mẹ cắt từ áo cũ. Có em không có giẻ, lau bằng tay áo — về nhà bị mắng.
- Nhổ nước bọt lau bảng: thói quen mất vệ sinh mà rất nhiều trẻ từng làm, thầy cô luôn nhắc phải dùng nước sạch.
- Trực nhật lau bảng lớn: tổ trực nhật đến sớm lau bảng, giặt giẻ, đổ nước, sắp phấn cho thầy cô.
- Thấm nước giẻ lau: bảng lau giẻ khô còn mờ chữ, lau giẻ ướt thì sạch nhưng phải chờ khô mới viết được.
Bảng lớn và chiếc thước kẻ của thầy cô
Bảng lớn trên tường lớp học xưa là bảng gỗ sơn đen, có khi chỉ là bức tường quét hắc ín hoặc sơn đen. Thầy cô dùng thước gỗ dài kẻ dòng, chỉ bài. Đứng lên bảng làm bài là khoảnh khắc hồi hộp của mọi học trò. Sau này có bảng xanh (bảng chống loá), rồi bảng trắng, bảng tương tác điện tử ở nhiều trường thành phố.
Vì sao bảng con vẫn còn
Dù có máy tính bảng, bảng con vẫn được nhiều giáo viên tiểu học coi là công cụ hiệu quả. Nó cho phép cả lớp cùng làm, cô kiểm tra nhanh, trẻ được sai mà không sợ "bẩn vở". Việc cầm phấn viết trên mặt bảng cũng giúp trẻ luyện lực tay và nét chữ. Ở nhiều nước, bảng con nhỏ (mini whiteboard) cũng được dùng phổ biến với cùng lý do.
Góc nhìn hôm nay
Bảng con hai mặt, bút dạ xoá được, phấn không bụi giúp lớp học sạch hơn xưa. Ở nhà, một tấm bảng nhỏ cho trẻ mẫu giáo tập vẽ, tập viết vẫn là món đồ rẻ và hữu ích. Lưu ý trẻ nhỏ hay cho phấn vào miệng; chọn phấn không độc, cất hộp phấn xa tầm tay em bé.
Còn nếu ông bà còn nhớ, hãy hỏi về tấm bảng con ngày xưa: bảng gì, phấn mua ở đâu, ai cắt giẻ lau cho. Có người kể đã dùng một mảnh gạch non để viết thay phấn khi hết tiền mua phấn — chi tiết nhỏ mà nói nhiều điều.
Câu hỏi thường gặp
Bảng con dùng để làm gì?
Bảng con là tấm bảng nhỏ để học sinh tiểu học tập viết bằng phấn, viết xong giơ lên cho thầy cô kiểm tra rồi lau đi viết tiếp. Nó giúp tập viết mà không tốn giấy.
Phấn viết bảng làm từ gì?
Phấn truyền thống làm từ thạch cao hoặc đá vôi nghiền đúc thành thỏi. Ngày nay có phấn không bụi giảm bụi khi viết.
Bảng đá là gì?
Bảng đá là tấm đá phiến mỏng có viền gỗ, dùng để viết bằng que đá hoặc phấn, phổ biến ở trường học châu Âu thế kỷ 19 và từng có ở Việt Nam thời Pháp thuộc.
Bụi phấn có hại không?
Hít nhiều bụi phấn trong thời gian dài có thể gây khó chịu đường hô hấp, nhất là với người bị hen. Phấn không bụi và bảng trắng giúp giảm vấn đề này.
Học sinh bây giờ còn dùng bảng con không?
Còn. Nhiều trường tiểu học vẫn dùng bảng con, thường là bảng nhựa hai mặt viết phấn hoặc bút dạ xoá được, vì giúp giáo viên kiểm tra cả lớp nhanh.