Trống trường là chiếc trống da lớn đặt ở hiên văn phòng hoặc góc sân, được bác bảo vệ hay thầy giám thị đánh để báo giờ vào lớp, ra chơi, tan học. Với học sinh Việt Nam nhiều thế hệ, tiếng trống ấy là chiếc đồng hồ của cả ngày học — ba hồi chín tiếng ngày khai giảng, tiếng trống ra chơi rộn ràng, tiếng trống tan trường được chờ đợi nhất. Ở nhiều trường, trống vẫn còn đánh tới hôm nay.
Trống trường đánh thế nào
Mỗi trường có quy ước riêng, nhưng nhiều nơi có những kiểu đánh quen thuộc:
| Thời điểm | Kiểu đánh thường gặp |
|---|---|
| Khai giảng | Hiệu trưởng hoặc khách mời đánh hồi trống khai giảng, thường là ba hồi chín tiếng |
| Vào học | Một hồi dài rồi vài tiếng dứt khoát |
| Hết tiết, chuyển tiết | Vài tiếng ngắn |
| Ra chơi | Hồi trống dồn |
| Tan học | Hồi dài, tiếng trống được mong nhất |
| Báo động, tập trung khẩn | Trống dồn liên hồi |
"Ba hồi chín tiếng" ngày khai giảng là nghi thức quen ở nhiều trường: ba hồi trống dồn, mỗi hồi kết bằng ba tiếng (tổng chín tiếng dứt), mở đầu năm học mới. Cách thức cụ thể có thể khác nhau giữa các trường và các vùng.
Chiếc trống và người đánh trống
Trống trường thường làm bằng tang gỗ (gỗ mít, gỗ thông), mặt bịt da trâu hoặc da bò, căng bằng đinh tre hoặc đinh sắt. Làng Đọi Tam (Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình) là làng nghề làm trống nổi tiếng ở miền Bắc, cung cấp trống cho đình chùa, trường học khắp nơi.
Người đánh trống thường là bác bảo vệ, bác lao công, có khi là thầy giám thị. Họ đánh đúng giờ theo chiếc đồng hồ treo ở phòng bảo vệ, trở thành một nhân vật quen mặt của mọi lứa học sinh. Nhiều cựu học sinh khi về thăm trường cũ, câu đầu tiên hỏi là "bác trống còn không".
Tiếng trống trong văn chương
Truyện ngắn "Tôi đi học" của Thanh Tịnh (in năm 1941) là một trong những trang văn về ngày đầu đến trường nổi tiếng nhất, thường được học trong chương trình Ngữ văn. Không khí trường học, tiếng trống, sân trường, cảm giác bỡ ngỡ của cậu bé lần đầu xa mẹ đã thành ký ức chung của bao thế hệ người đọc. Bài hát "Đi học" (lời thơ Minh Chính, nhạc Bùi Đình Thảo) với câu "Hôm qua em tới trường, mẹ dắt tay từng bước" cũng là bài hát thiếu nhi quen thuộc về ngày đến trường.
Nếp giờ giấc của trường làng
Ngày trước, nhiều nhà không có đồng hồ. Ở làng, tiếng trống trường vang xa là tín hiệu cho cả xóm: trống vào học thì những đứa còn la cà biết đã muộn, trống tan thì mẹ biết con sắp về. Học sinh đi bộ vài cây số tới trường thường nghe ngóng tiếng trống từ xa để chạy cho kịp.
Đi muộn quá trống là phải đứng ngoài cổng, ghi tên vào sổ đầu bài hoặc bị phê bình đầu giờ. Nhiều người nhớ cảm giác chạy hụt hơi tới cổng trường đúng lúc tiếng trống cuối cùng vừa dứt.
Trống, chuông, kẻng và chuông điện
- Trống da: phổ biến ở trường miền Bắc và nhiều nơi khác.
- Kẻng sắt: một số trường nông thôn dùng kẻng thay trống.
- Chuông đồng: một số trường, nhất là trường cũ thời Pháp, trường tôn giáo.
- Chuông điện: phổ biến dần ở trường thành phố, hẹn giờ tự động.
- Loa phát nhạc: một số trường hiện đại phát nhạc báo giờ.
Nhiều trường dù đã có chuông điện vẫn giữ trống để dùng trong lễ khai giảng, bế giảng và các ngày lễ lớn.
Góc nhìn hôm nay
Tiếng trống khai giảng vẫn được truyền hình trực tiếp, vẫn làm nhiều người lớn xúc động mỗi sáng mùng 5 tháng 9 — ngày khai giảng chung của trường học cả nước. Với trẻ chuẩn bị vào lớp một, đọc cùng con vài đoạn "Tôi đi học", kể cho con nghe tiếng trống trường của bố mẹ ngày xưa, có thể giúp con bớt sợ trước ngày đầu tiên. Và nếu có dịp về trường cũ, xin phép đứng gõ thử một tiếng trống — âm thanh ấy kéo về cả tuổi thơ.
Giờ ra chơi: mười lăm phút quý nhất
Tiếng trống ra chơi mở ra mười lăm, hai mươi phút mà học trò nào cũng tính toán kỹ. Con trai lao ra sân đá cầu, chơi bi, đánh đáo; con gái nhảy dây, chơi chuyền, ô ăn quan dưới gốc bàng; đứa đói bụng chạy ra cổng mua gói xôi, que kem. Có lớp tranh thủ chép bài của bạn, có đứa ở lại lớp làm nốt bài tập vì quên ở nhà. Sân trường lúc ấy ồn ào như chợ, rồi chỉ một hồi trống vào lớp là tất cả chạy ào về chỗ, mồ hôi nhễ nhại. Nhiều người nói rằng điều họ nhớ nhất về trường cũ không phải tiết học nào, mà là những giờ ra chơi dưới hàng phượng, hàng bàng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Ba hồi chín tiếng trống khai giảng là gì?
Đó là nghi thức đánh trống khai giảng phổ biến: ba hồi trống dồn, mỗi hồi kết bằng ba tiếng dứt, tổng cộng chín tiếng, báo hiệu năm học mới bắt đầu. Cách đánh cụ thể có thể khác nhau giữa các trường.
Trống trường làm bằng gì?
Trống trường thường có tang bằng gỗ mít hoặc gỗ thông, mặt bịt da trâu hoặc da bò. Làng Đọi Tam là làng làm trống nổi tiếng ở miền Bắc.
Truyện "Tôi đi học" của ai?
"Tôi đi học" là truyện ngắn của nhà văn Thanh Tịnh, in năm 1941, kể về ngày đầu đến trường của một cậu bé. Đây là bài quen thuộc trong sách giáo khoa Ngữ văn.
Khai giảng năm học ở Việt Nam là ngày nào?
Ngày khai giảng chung của các trường học trên cả nước là ngày 5 tháng 9 hằng năm.
Vì sao nhiều trường vẫn giữ trống dù đã có chuông điện?
Trống gắn với truyền thống và nghi lễ, nhất là lễ khai giảng, bế giảng. Nhiều trường dùng chuông điện báo giờ hằng ngày nhưng vẫn đánh trống trong những dịp quan trọng.