Vở ô ly, giấy pơ-luya và bọc vở bằng giấy báo: đầu năm học ngày xưa

Vở ô ly là loại vở có dòng kẻ chia nhỏ thành nhiều ô li để học sinh tiểu học tập viết đúng độ cao, độ rộng của chữ. Thời thiếu thốn, vở làm từ giấy tái chế màu ngà, xám, lốm đốm, mực dễ nhoè; học sinh bọc vở bằng giấy báo cũ, giấy xi măng, giấy bóng kính, dán nhãn vở viết tên. Mỗi đầu năm học, cảnh cả nhà ngồi bọc vở, dán nhãn là ký ức chung của nhiều thế hệ.

Vở ô ly có gì đặc biệt

Trang vở ô ly có dòng kẻ ngang đậm chia thành từng dòng viết, giữa hai dòng đậm có các dòng kẻ mờ chia thành ô li; ngoài ra còn có dòng kẻ dọc. Chữ thường cao bao nhiêu ô li, chữ hoa cao bao nhiêu, khoảng cách giữa các chữ thế nào đều có quy định theo mẫu chữ trong trường tiểu học. Nhờ vở ô ly, trẻ lớp một tập viết được những nét đều, thẳng hàng.

Giấy vở thời thiếu thốn

Thời bao cấp và những năm khó khăn, giấy là thứ hiếm. Vở học sinh được làm từ giấy tái chế, màu vàng ngà hoặc xám, có những sợi, những chấm đen trong giấy. Mặt giấy ráp, bút mực viết dễ nhoè, viết một mặt thì mặt sau thấm mực. Nhiều học sinh phải viết bút chì trước, đến lớp mới tô mực, hoặc viết cả hai mặt cho đỡ tốn.

Giấy pơ-luya (từ tiếng Pháp pelure) là loại giấy rất mỏng, trong, dùng để đồ hình, chép bài, lót vở. Học trò dùng pơ-luya đặt lên hình trong sách để đồ lại tranh, bản đồ — một thú vui và cũng là một kỹ năng.

Vở nháp thì càng xấu: giấy báo cũ, giấy lịch, mặt sau giấy tờ cơ quan bố mẹ mang về. Không ai bỏ phí một tờ giấy còn trắng mặt sau.

Bọc vở, dán nhãn: nghi lễ đầu năm học

1. Chọn giấy bọc: giấy báo cũ, giấy xi măng (vỏ bao xi măng), giấy lịch to, sau này là giấy bóng kính trong, giấy màu bán sẵn.
2. Đo, gấp: đặt vở lên giấy, gấp mép, gài bìa vở vào nếp gấp.
3. Dán nhãn: nhãn vở in hình hoa lá, con vật, nhân vật hoạt hình, có ô ghi Họ tên, Lớp, Trường, Môn.
4. Viết tên: thường bố mẹ hoặc anh chị viết cho đẹp, có khi nhờ người viết chữ đẹp nhất nhà.

Bọc vở không chỉ cho đẹp mà để giữ vở bền suốt năm học, nhất là khi vở phải để lại cho em dùng sách, hoặc khi cặp sách đựng chung đồ ăn, bút mực. Thầy cô kiểm tra vở bọc có sạch, có nhãn không trong những buổi đầu năm.

Chuyện tiết kiệm giấy

• Viết kín từng trang, không bỏ dòng.
• Vở dùng chưa hết năm trước, xé phần còn trắng đóng thành vở nháp.
• Gỡ ghim vở cũ, lấy những tờ trắng giữa vở.
• Bán vở cũ, sách cũ cho đồng nát lấy tiền mua vở mới.
• Phong trào Kế hoạch nhỏ thu gom giấy vụn để tái chế.

Những thói quen ấy xuất phát từ thiếu thốn, nhưng hôm nay nhìn lại thì rất gần với tinh thần giảm rác, tái sử dụng mà người ta khuyến khích.

Vở hôm nay

Vở ô ly vẫn là vở chuẩn cho học sinh tiểu học Việt Nam. Giấy trắng hơn, dày hơn, chống nhoè tốt hơn, bìa in màu, có cả vở ô ly in sẵn mẫu chữ. Bọc vở bằng bọc nhựa trong có sẵn kích cỡ, nhãn vở in hình nhân vật hoạt hình. Nhưng cảnh ngồi bọc vở cùng con đầu năm học vẫn còn ở nhiều gia đình.

Góc nhìn hôm nay

Đầu năm học, thử bọc một cuốn vở bằng giấy báo hay giấy kraft cùng con, kể chuyện ngày xưa bọc bằng vỏ bao xi măng. Nếu nhà còn giữ cuốn vở cũ của bố mẹ, ông bà — giấy ngả vàng, chữ mực tím nghiêng — hãy mở ra cho con xem. Một trang vở ô ly năm 1985 có khi dạy con về sự trân trọng giấy, chữ và việc học nhiều hơn mọi lời giảng.

Cuốn vở như một cuốn nhật ký

Vở học trò xưa không chỉ chứa bài học. Ở trang cuối, trẻ con vẽ hình, viết tên bạn thân, chép lời bài hát, ghi điểm số các bạn trong tổ, gấp góc trang đánh dấu bài thuộc lòng. Bìa sau in bảng cửu chương hoặc bảng đơn vị đo lường — thứ mà nhiều người lớn hôm nay vẫn nhớ vì ngày nào cũng nhìn thấy. Có những cuốn vở được giữ tới bây giờ chỉ vì một dòng chữ của thầy cô phê bằng mực đỏ: "Chữ đẹp, cần cố gắng hơn" hay "Bài làm tốt". Dòng phê ngắn ấy, với một đứa trẻ, có khi là lời khen đầu tiên trong đời được viết ra giấy.

Mực đỏ của thầy cô cũng là một phần ký ức: điểm mười khoanh tròn, dấu gạch chân lỗi chính tả, chữ "Đã xem" kèm chữ ký phụ huynh ở cuối bài kiểm tra. Mang vở về xin chữ ký bố mẹ sau một bài điểm kém là một trong những buổi tối nhiều người nhớ nhất thời đi học.