Bút mực và mực tím là hai món đồ gắn với việc học viết của nhiều thế hệ học sinh Việt Nam. Từ bút chấm mực ngòi lá tre chấm vào lọ mực đặt trên bàn, tới bút máy bơm mực như Hồng Hà, Kim Tinh, học trò tiểu học đều tập viết trên vở ô ly, nắn nót từng nét thanh nét đậm. Vết mực tím trên ngón tay giữa và trên vạt áo trắng là "dấu hiệu" của tuổi học trò.
Từ bút chấm tới bút máy
| Loại bút | Đặc điểm | Thời kỳ phổ biến |
|---|---|---|
| Bút lông, bút tre | Viết chữ Nho, chữ Nôm trên giấy dó | Trường làng thời phong kiến, thầy đồ |
| Bút chấm mực (ngòi sắt) | Cán gỗ, ngòi thép (ngòi lá tre, ngòi bút chân chim), chấm vào lọ mực | Đầu thế kỷ 20 tới khoảng thập niên 1970–1980 |
| Bút máy | Có ruột chứa mực, bơm mực từ lọ | Phổ biến từ thập niên 1960–1970, nhất là thập niên 1980–1990 |
| Bút bi | Ruột mực dầu, không cần bơm | Phổ biến từ thập niên 1990, nhưng nhiều trường tiểu học vẫn bắt viết bút mực |
Bút chấm mực đòi hỏi kỹ năng: chấm vừa mực, gạt bớt ở miệng lọ, viết đều tay. Chấm nhiều quá là rơi mực "giọt" xuống trang vở, chấm ít quá thì nét mờ giữa chừng. Lọ mực có loại "lọ không đổ" — miệng lõm vào trong để đổ nghiêng không chảy ra — đặt trong lỗ khoét trên mặt bàn học.
Mực tím: pha từ viên mực
Mực tím của học trò xưa thường được pha từ những viên mực (thỏi phẩm tím) hoà với nước, đựng trong lọ thuỷ tinh. Mực pha đặc thì tím sẫm, pha loãng thì tím nhạt. Học trò hay "mượn" mực của nhau, pha thêm nước khi mực gần hết. Ngoài mực tím còn có mực xanh, mực đen, nhưng màu tím gắn bó nhất với chữ viết của trẻ tiểu học, đến mức "mực tím" thành cách gọi tuổi học trò trong nhiều bài thơ, bài hát.
Bút máy Hồng Hà, Kim Tinh
Ở miền Bắc, bút máy Hồng Hà do Công ty Văn phòng phẩm Hồng Hà sản xuất là cái tên quen thuộc. Bút Kim Tinh, Anh Hùng nhập từ Trung Quốc cũng rất phổ biến. Bút máy tốt là món quà quý: lên lớp, thi đỗ, sinh nhật được tặng bút máy là chuyện vui.
Bơm mực, rửa bút, sửa ngòi
- Bơm mực: nhúng ngòi vào lọ mực, bóp hoặc vặn ruột bút cho mực hút vào.
- Tắc mực: ngâm ngòi vào nước ấm, rửa sạch cặn mực khô.
- Ngòi toè: dùng tay hoặc kìm nhỏ chỉnh hai lá ngòi khép lại; ngòi hỏng thì mang ra hàng sửa bút thay.
- Chảy mực: ruột bút thủng làm mực thấm ra túi áo — vết mực khó giặt nhất.
Ở cổng trường, chợ, thường có hàng sửa bút, bơm mực, thay ngòi — một nghề nhỏ nay gần như biến mất.
Nét thanh nét đậm và vở ô ly
Viết chữ bằng bút mực ngòi mềm cho ra nét thanh (nét nhỏ khi đưa bút lên) và nét đậm (nét to khi ấn bút xuống). Học sinh tiểu học được dạy viết chữ theo mẫu trên vở ô ly: mỗi dòng kẻ chia nhiều ô nhỏ, chữ cao mấy ô, rộng mấy ô đều có quy định. Thầy cô chấm không chỉ đúng chính tả mà cả nét chữ đẹp, đều, sạch.
Phong trào "Vở sạch chữ đẹp" được nhiều trường duy trì nhiều chục năm, với những cuộc thi viết chữ đẹp cấp trường, cấp tỉnh. Nhiều người lớn tuổi đến giờ vẫn giữ nét chữ nghiêng đều, có nét thanh đậm học từ thời ấy.
Nét chữ nết người — câu thành ngữ thầy cô hay nhắc khi học trò viết ẩu.
Những kỷ niệm "dính mực"
- Ngón tay giữa có vết chai và vết mực tím không rửa sạch được.
- Mực đổ ra bàn, ra vở, lấy giấy thấm thấm vội.
- Giấy thấm mực đặt trong vở để chặn mực ướt khi gập vở.
- Áo trắng loang mực vì bạn bàn sau vẩy bút.
- Thi viết chữ đẹp phải ngồi thẳng lưng, cầm bút đúng cách.
Bút mực hôm nay
Ở nhiều trường tiểu học Việt Nam, học sinh vẫn được yêu cầu viết bút mực trong những năm đầu để luyện nét chữ. Bút máy ngày nay dùng ống mực thay thế, ngòi kim tinh mài sẵn, nét thanh đậm đều hơn bút xưa. Thư pháp chữ Việt (thư pháp chữ quốc ngữ) cũng là một hướng mà nhiều người trưởng thành tìm về nét chữ tay.
Góc nhìn hôm nay
Viết tay đang ít đi, nhưng nhiều nghiên cứu về giáo dục cho rằng viết tay giúp trẻ nhớ chữ và hiểu bài tốt hơn gõ phím ở những năm đầu học. Nếu ông bà còn giữ vở chữ đẹp ngày xưa, đó là món kỷ vật tuyệt vời để cho con cháu xem. Và một chiếc bút máy kèm lọ mực tím cho con dịp vào lớp một vẫn là món quà mang nhiều ý nghĩa — miễn là bố mẹ chuẩn bị tinh thần cho vài chiếc áo trắng dính mực.
Câu hỏi thường gặp
Bút chấm mực là gì?
Bút chấm mực có cán gỗ gắn ngòi thép, người viết chấm ngòi vào lọ mực rồi viết. Loại bút này phổ biến ở trường học Việt Nam tới khoảng thập niên 1970–1980.
Mực tím ngày xưa pha thế nào?
Học trò pha mực tím từ những viên phẩm mực hoà với nước, đựng trong lọ thuỷ tinh. Pha đặc thì tím sẫm, loãng thì tím nhạt.
Bút máy Hồng Hà là của nước nào?
Bút máy Hồng Hà là sản phẩm của Công ty Văn phòng phẩm Hồng Hà, Việt Nam, rất quen thuộc với học sinh miền Bắc.
Vì sao viết bút mực có nét thanh nét đậm?
Ngòi bút mực mềm, khi ấn xuống hai lá ngòi tách ra cho nét to, khi đưa nhẹ lên cho nét nhỏ. Nhờ vậy chữ có nét thanh nét đậm.
Vở sạch chữ đẹp là gì?
Đó là phong trào thi đua trong trường học nhằm khuyến khích học sinh giữ vở sạch sẽ và viết chữ đều, đẹp đúng mẫu. Phong trào được duy trì ở nhiều trường suốt nhiều chục năm.