Chợ phiên vùng quê: lịch chợ năm ngày, chợ phiên vùng cao và chợ Viềng

Chợ phiên là chợ họp theo những ngày cố định trong tháng, thường cách nhau vài ngày, thay vì họp mỗi ngày. Ở đồng bằng Bắc Bộ xưa, mỗi vùng có các chợ phiên luân phiên nhau, người buôn bán đi từ chợ này sang chợ khác theo lịch. Ở vùng núi phía Bắc, chợ phiên họp theo tuần (phiên chủ nhật, phiên thứ bảy), là nơi đồng bào các dân tộc xuống núi mua bán, gặp gỡ. Chợ phiên vừa là nơi trao đổi hàng hoá vừa là sinh hoạt văn hoá của cả vùng.

Chợ phiên đồng bằng: lịch chợ theo âm lịch

Ở nhiều làng Bắc Bộ, chợ họp theo ngày âm lịch, ví dụ chợ phiên ngày 1, 6 (họp các ngày mồng 1, mồng 6, 11, 16, 21, 26), chợ phiên ngày 2, 7 họp các ngày tương ứng. Như vậy cứ năm ngày lại có một phiên. Các chợ trong vùng xếp lịch xen kẽ nhau, nên người buôn có thể đi chợ gần như mỗi ngày ở một chợ khác.

Chợ quê bán gì

Chợ phiên quê bán những gì làng làm ra và những gì làng cần: thóc gạo, rau, cá, gà vịt, lợn con, trứng, tương, rượu; nông cụ như cuốc, liềm, thúng mủng; vải vóc, kim chỉ, hàng xén; quà bánh như bánh đúc, bánh đa, kẹo lạc. Có góc bán trâu bò, góc bán cây giống. Người đi chợ không chỉ mua bán mà còn hỏi giá, trao đổi tin tức, gặp người làng khác.

Người đi chợ, gánh hàng chủ yếu là các bà, các chị. Bài thơ "Thương vợ" của Tú Xương mở đầu bằng câu "Quanh năm buôn bán ở mom sông" — hình ảnh người vợ tần tảo buôn bán nuôi chồng con, rất gần với những người phụ nữ đi chợ phiên ngày xưa.

Chợ phiên vùng cao

Ở vùng núi phía Bắc, chợ phiên là sự kiện tuần. Từ sáng sớm, đồng bào H'Mông, Dao, Tày, Nùng, Giáy, Phù Lá… đi bộ, dắt ngựa từ các bản xa xuống chợ. Chợ bán ngựa, trâu, lợn, gà, vải thổ cẩm, đồ bạc, rượu ngô, thắng cố, mèn mén. Thanh niên đến chợ để gặp nhau, người già đến uống rượu, trò chuyện. Chợ Bắc Hà (Lào Cai), chợ Đồng Văn, chợ Mèo Vạc (Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang), chợ Cán Cấu là những phiên chợ nổi tiếng với du khách.

Chợ Khâu Vai (Mèo Vạc) họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, gắn với truyền thuyết về một mối tình không thành, thường được gọi là "chợ tình". Đây là nét văn hoá đặc sắc nhưng cũng dễ bị hiểu sai khi quảng bá du lịch — chợ là nơi gặp lại, hàn huyên, không phải nơi "tìm người yêu" như đôi khi được giới thiệu.

Chợ Viềng: phiên chợ mua may bán rủi

Chợ Viềng ở Nam Định cũ (Vụ Bản, Nam Trực; nay thuộc Ninh Bình) họp mỗi năm một phiên vào đêm mồng 7 rạng sáng mồng 8 tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ Viềng không cốt mua bán mà để "mua may bán rủi", cầu may mắn cho năm mới. Hàng bán là cây cảnh, nông cụ, đồ cổ, đồ đồng, và người ta tin rằng mua được thứ gì đó ở chợ Viềng sẽ gặp may cả năm.

Ngôn ngữ của chợ

• Mặc cả: trả giá là thói quen, người bán "nói thách", người mua "trả hớ" hay "trả đúng" là cả một nghệ thuật.
• Mở hàng: người mua đầu tiên trong ngày, người bán tin là quyết định may rủi cả phiên; mở hàng không mua là bị coi là "xui".
• Chợ chiều: chợ sắp tan, hàng rẻ, cũng chỉ người hay việc đã qua thời đẹp nhất.
• Đắt như tôm tươi: hàng bán chạy.
• Tan chợ: người về, chợ vắng, chỉ còn lá chuối, rác rơm.

Góc nhìn hôm nay

Chợ phiên đồng bằng thu hẹp khi đường sá tốt, chợ hằng ngày và cửa hàng tiện lợi về tận xã. Nhưng nhiều chợ phiên vùng cao vẫn đông vui và trở thành điểm du lịch. Đi chợ phiên nên đi sớm, tôn trọng người bán (xin phép trước khi chụp ảnh), không mặc cả quá mức với hàng thủ công, và mua thứ người bản địa làm ra để ủng hộ họ. Với trẻ con thành phố, một phiên chợ quê — thấy gà vịt, nghe mặc cả, ăn bát bánh đúc — là một ngày học về đời sống nông thôn sinh động hơn mọi trang sách.