Đồng hồ treo tường quả lắc là chiếc đồng hồ cơ có con lắc đung đưa sau ô kính, lên dây cót bằng chìa vặn và đánh chuông báo giờ. Ở Việt Nam, loại đồng hồ này đến cùng hàng hoá Pháp đầu thế kỷ 20 và trở thành món tài sản đáng giá của nhiều gia đình; cái tên quen nhất là đồng hồ Odo, hàng Pháp mà dân chơi đồ cổ đến nay vẫn săn tìm.
Tiếng tích tắc đều đều và tiếng "boong" lúc nửa đêm là âm thanh nền của nhiều căn nhà cũ, quen tới mức người ta chỉ nhận ra khi đồng hồ ngừng chạy.
Đồng hồ quả lắc chạy bằng cách nào
Đồng hồ quả lắc dựa trên một tính chất được Galileo nghiên cứu và Christiaan Huygens ứng dụng vào đồng hồ năm 1656: con lắc có chiều dài nhất định dao động với chu kỳ gần như không đổi. Bên trong đồng hồ có ba phần chính:
- Dây cót: lò xo thép cuộn tròn, lên dây là nạp năng lượng.
- Bộ bánh răng: truyền lực từ dây cót tới kim giờ, kim phút.
- Bộ thoát và con lắc: con lắc đung đưa, mỗi nhịp cho bánh răng nhích đi một nấc — chính là tiếng tích tắc.
Muốn đồng hồ chạy nhanh hay chậm, người ta vặn con ốc dưới quả lắc: quả lắc nâng lên (con lắc ngắn lại) thì đồng hồ chạy nhanh hơn, hạ xuống thì chậm lại. Đây là kiến thức mà nhiều ông bố ngày xưa tự mày mò ra.
Đồng hồ Odo và hàng Pháp ở Việt Nam
Odo là thương hiệu đồng hồ treo tường của Pháp, sản xuất ở vùng Jura, nổi tiếng khoảng thập niên 1920–1950. Đồng hồ Odo có vỏ gỗ sẫm màu, mặt số có số La Mã hoặc số Ả Rập, và đặc biệt là bộ chuông nhiều thanh (có loại 8 búa, 10 búa) đánh thành giai điệu lúc tròn giờ. Ngoài Odo còn có nhiều hãng Pháp, Đức, Mỹ khác được bán ở Đông Dương.
Thời ấy, đồng hồ treo tường là đồ của nhà khá giả ở thành phố. Ở nông thôn, nhiều nhà xem giờ bằng bóng nắng, tiếng gà gáy, tiếng trống ở đình hoặc tiếng kẻng hợp tác xã.
| Thời kỳ | Đồng hồ quen thuộc |
|---|---|
| Đầu thế kỷ 20 – thập niên 1950 | Đồng hồ treo tường hàng Pháp (Odo và các hãng khác), đồng hồ để bàn |
| Thập niên 1960 – 1980 ở miền Bắc | Đồng hồ Liên Xô, Trung Quốc; đồng hồ đeo tay Poljot, Pobeda; đồng hồ báo thức chuông kép |
| Thập niên 1960 – 1975 ở miền Nam | Đồng hồ Nhật, Thuỵ Sĩ; đồng hồ đeo tay Seiko, Citizen |
| Từ thập niên 1990 | Đồng hồ thạch anh chạy pin, rẻ, chính xác |
Lên dây cót: nghi thức hằng tuần
Phần lớn đồng hồ quả lắc chạy được khoảng tám ngày một lần lên dây, có loại chạy 15 ngày hoặc một tháng. Trong nhà thường có một người "giữ đồng hồ" — ông nội, bố, hoặc người con cả. Họ mở cửa kính, cắm chìa vào hai lỗ trên mặt số (một lỗ cho máy chạy, một lỗ cho chuông), vặn đều tay cho tới khi thấy nặng.
Lên dây quá căng có thể làm đứt cót, nên trẻ con thường bị cấm đụng. Chiếc chìa lên dây được treo hoặc đặt ngay trong hộp đồng hồ, cạnh quả lắc.
Chỉnh giờ theo đài
Muốn đồng hồ đúng giờ, nhiều nhà nghe đài phát thanh báo giờ để chỉnh. Ở miền Bắc, tín hiệu báo giờ của Đài Tiếng nói Việt Nam là mốc chung. Vặn kim đúng cách là vặn kim phút theo chiều thuận, dừng lại ở mỗi lần chuông đánh cho chuông kịp gõ hết, rồi mới vặn tiếp.
Tiếng chuông và giấc ngủ
Đồng hồ có chuông đánh mỗi tròn giờ số tiếng bằng số giờ, nhiều chiếc đánh thêm một tiếng lúc nửa giờ. Người lạ ngủ nhờ thường giật mình vì tiếng chuông giữa đêm, còn người trong nhà quen tới mức nghe chuông đếm giờ mà không cần mở mắt. Có nhà khoá chuông vào ban đêm, có nhà để nguyên vì thích nghe.
Đồng hồ quả lắc ngừng chạy cũng là chuyện để ý. Ở nhiều gia đình châu Âu xưa, khi người thân qua đời, người ta dừng đồng hồ vào đúng giờ người ấy mất — đó là một tục cũ ở nhiều nước châu Âu, nhắc ở đây như một chuyện bên lề.
Giữ và sửa đồng hồ quả lắc cũ
- Treo thẳng: đồng hồ treo lệch thì tiếng tích tắc không đều, có khi dừng. Lắng nghe hai nhịp "tích" và "tắc" cách nhau đều là đồng hồ đã thẳng.
- Không di chuyển khi con lắc còn treo: tháo quả lắc trước khi chuyển nhà để khỏi gãy lá treo.
- Lau dầu định kỳ: vài năm một lần nên mang tới thợ sửa đồng hồ cơ để làm sạch, tra dầu.
- Tránh ẩm: ẩm làm gỉ bánh răng, mốc vỏ gỗ.
Thợ sửa đồng hồ cơ ngày càng hiếm. Ở Hà Nội và TP.HCM vẫn còn một số tiệm lâu năm và các hội nhóm sưu tầm đồng hồ trao đổi địa chỉ thợ tin cậy.
Góc nhìn hôm nay
Đồng hồ quả lắc cũ đã thành đồ sưu tầm, nhất là đồng hồ Odo còn máy nguyên bản. Cẩn thận với hàng làm giả, hàng "ráp" vỏ mới máy cũ; muốn mua nên đi cùng người am hiểu. Nếu nhà còn đồng hồ của ông bà, giá trị lớn nhất có lẽ không nằm ở thương hiệu mà ở câu chuyện: mua năm nào, ai giữ dây cót, nó đã gõ bao nhiêu cái Tết.
Với trẻ con, một chiếc đồng hồ quả lắc mở cửa kính ra là bài học vật lý trực quan: chỉ cho bé thấy con lắc ngắn lại thì nhanh, dài ra thì chậm. Ở bảo tàng khoa học hay trong nhà, đó là cách dễ hiểu nhất để biết thời gian từng được "đếm" như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ Odo là của nước nào?
Odo là thương hiệu đồng hồ treo tường của Pháp, sản xuất ở vùng Jura, phổ biến khoảng thập niên 1920–1950. Đồng hồ Odo nổi tiếng với bộ chuông nhiều búa đánh thành giai điệu.
Đồng hồ quả lắc bao lâu phải lên dây một lần?
Phần lớn chạy khoảng tám ngày cho một lần lên dây, có loại 15 ngày hoặc một tháng. Lên dây đều tay, dừng khi thấy nặng để tránh đứt cót.
Đồng hồ quả lắc chạy nhanh thì chỉnh thế nào?
Vặn ốc dưới quả lắc cho quả lắc hạ xuống, con lắc dài ra thì đồng hồ chậm lại. Muốn nhanh hơn thì làm ngược lại.
Vì sao đồng hồ quả lắc tự dừng?
Thường do hết dây cót, treo lệch, máy khô dầu hoặc bám bụi. Thử treo lại cho thẳng và lên dây; nếu vẫn dừng nên đưa thợ đồng hồ cơ lau dầu.
Ai phát minh đồng hồ quả lắc?
Nhà khoa học Hà Lan Christiaan Huygens chế tạo đồng hồ quả lắc đầu tiên năm 1656, dựa trên nghiên cứu về con lắc trước đó của Galileo.