Loa phường (ở nông thôn là loa xã, loa thôn) và tiếng kẻng là hai âm thanh "công cộng" quen thuộc nhất trong đời sống người Việt nửa sau thế kỷ 20. Kẻng báo giờ ra đồng, giờ họp, báo cháy, báo lụt; loa phát thanh đọc tin tức, thông báo, phát nhạc vào sáng sớm và chiều tối. Với nhiều người, tiếng loa lúc năm, sáu giờ sáng là chiếc đồng hồ báo thức của cả tuổi thơ.
Tiếng kẻng: tín hiệu của cả làng
Kẻng thường là một đoạn đường ray, một vành bánh xe cũ, một ống thép hay một tấm sắt dày treo ở sân hợp tác xã, đầu xóm, cổng cơ quan. Người gõ dùng thanh sắt đập vào theo nhịp quy ước. Ở nông thôn thời hợp tác xã, kẻng điều hành cả nhịp sống:
| Kiểu gõ | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Gõ đều, thong thả | Giờ ra đồng, giờ làm việc |
| Gõ ba tiếng một, lặp lại | Họp xã viên, họp thôn |
| Gõ dồn dập liên hồi | Báo động: cháy, đê vỡ, có việc khẩn |
| Gõ cuối ngày | Nghỉ làm, về nhà |
Quy ước khác nhau tuỳ nơi, nhưng ai trong làng cũng thuộc. Kẻng dồn dập lúc nửa đêm là thứ âm thanh khiến người ta bật dậy ngay, vì thường là cháy nhà hoặc nước lên.
Trong khu tập thể, nhà máy, trường học, kẻng cũng báo giờ: giờ vào ca, giờ nghỉ trưa, giờ ăn cơm ở bếp tập thể. Một số trường học vẫn dùng kẻng hoặc chuông điện thay trống trường.
Loa phường, loa xã: đài phát thanh đầu ngõ
Hệ thống loa truyền thanh cơ sở gồm những chiếc loa nén (loa kèn) gắn trên cột điện, mái đình, nóc nhà văn hoá, nối với một trạm phát thanh của phường hoặc xã. Loa phát lại chương trình của Đài Tiếng nói Việt Nam và đài địa phương, xen giữa là thông báo của chính quyền cơ sở: lịch tiêm chủng, lịch thu thuế, nhắc phòng chống bão lụt, tìm người lạc, tìm đồ đánh rơi.
Giờ phát thường là sáng sớm và chiều tối. Ở nhiều nơi, loa bắt đầu bằng nhạc hiệu và lời chào quen thuộc, rồi tới bản tin. Trẻ con thuộc lòng nhạc hiệu trước cả khi hiểu bản tin nói gì.
Thời đài "cục" và loa trong nhà
Thời bao cấp ở miền Bắc, nhiều gia đình có một chiếc loa nhỏ trong nhà nối dây với mạng truyền thanh, người ta quen gọi là "đài cục" hay "loa cục". Loa chỉ có một nút vặn to nhỏ, không chọn được kênh, phát gì nghe nấy. Trước khi radio bán dẫn phổ biến, đó là nguồn tin tức và giải trí chính của nhiều nhà: nghe tin, nghe ca nhạc, nghe kể chuyện, nghe chương trình "Đọc truyện đêm khuya" sau này nổi tiếng trên Đài Tiếng nói Việt Nam.
Loa phường trong ký ức và trong tranh cãi
Loa phường là ký ức đẹp với nhiều người: tiếng nhạc sáng sớm, tiếng đọc tin trầm ấm, tiếng thông báo "loa, loa, loa" vui tai. Nhưng ở đô thị đông đúc, loa phát to vào sáng sớm cũng gây nhiều phiền toái, nhất là với người làm ca đêm, người già, người bệnh, trẻ nhỏ. Báo chí đã nhiều lần phản ánh chuyện "tra tấn bằng loa phường" và các ý kiến trái chiều.
Từ khoảng năm 2017, Hà Nội đã điều chỉnh, giảm dần hệ thống loa ở các quận nội thành, chuyển sang các hình thức thông tin khác, trong khi vẫn duy trì ở những nơi cần thiết, nhất là ở vùng ven và nông thôn. Ở nhiều tỉnh, đài truyền thanh xã được nâng cấp sang loa không dây, loa truyền thanh thông minh có thể phát nội dung theo từng khu vực.
Khi loa và kẻng cứu người
Đừng nghĩ loa và kẻng chỉ là chuyện hoài niệm. Ở vùng thường xuyên có bão lũ miền Trung, kẻng và loa vẫn là phương tiện cảnh báo nhanh nhất khi mất điện, mất sóng điện thoại. Tiếng kẻng báo lũ dồn dập trong đêm đã giúp nhiều gia đình kịp di dời. Hệ thống truyền thanh cơ sở vì thế vẫn được duy trì như một phần của công tác phòng chống thiên tai.
Góc nhìn hôm nay
Ở nông thôn, tiếng loa xã vẫn đều đặn mỗi sáng chiều. Ở thành phố, nó chỉ còn ở một số phường ven đô. Nhiều nhà văn hoá thôn, trụ sở hợp tác xã cũ vẫn treo chiếc kẻng sắt han gỉ, không ai gõ nữa nhưng cũng không ai nỡ tháo.
Nếu về quê, hỏi ông bà quy ước gõ kẻng ngày trước ở làng mình — gõ thế nào là ra đồng, thế nào là có cháy. Rất có thể đó là một "mật mã" mà chỉ thế hệ ấy còn nhớ, và đáng ghi lại.
Trống, mõ và chuông: những "chiếc kẻng" trước kẻng
Trước khi có kẻng sắt, làng Việt đã có hệ thống tín hiệu âm thanh riêng. Trống đình đánh khi làng có việc lớn, lễ hội, họp làng. Mõ làng — chiếc mõ gỗ to treo ở điếm canh hoặc do người "thằng mõ" mang đi — dùng để rao việc làng: thu thuế, đi phu, lệnh của lý trưởng. Người mõ vừa gõ vừa rao to nội dung khắp các ngõ, nên "mõ làng" về sau còn chỉ người hay loan tin. Chuông chùa báo giờ sớm tối và giờ lễ. Kẻng và loa của thế kỷ 20 là sự tiếp nối của truyền thống ấy, chỉ khác là to hơn và vang xa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Kẻng là gì?
Kẻng là vật bằng sắt như đoạn ray, vành bánh xe, ống thép treo lên để gõ báo hiệu. Mỗi kiểu gõ có ý nghĩa riêng như giờ ra đồng, họp, báo cháy, báo lũ.
Gõ kẻng liên hồi nghĩa là gì?
Ở hầu hết các làng, kẻng gõ dồn dập liên hồi là báo động khẩn cấp: cháy, đê vỡ, nước lũ lên. Người nghe phải ra ngay để hỗ trợ hoặc sơ tán.
Loa phường phát gì?
Loa phường, loa xã phát lại chương trình của Đài Tiếng nói Việt Nam và đài địa phương, cùng các thông báo của chính quyền cơ sở như lịch tiêm chủng, phòng chống bão lụt, tìm người lạc.
Hà Nội còn loa phường không?
Hà Nội đã giảm dần loa ở các khu nội thành từ khoảng năm 2017, nhưng vẫn duy trì ở nhiều phường ven đô và vùng nông thôn. Nhiều nơi chuyển sang loa truyền thanh thông minh.
Đài cục là gì?
Đài cục là chiếc loa nhỏ trong nhà nối dây với mạng truyền thanh địa phương thời bao cấp. Nó chỉ có nút chỉnh âm lượng, không chọn được kênh.