"Ai mài dao mài kéo đây" và "Đánh giày không" là hai tiếng gọi khách của những nghề dịch vụ dạo lâu đời nhất trên phố Việt. Thợ mài dao kéo mang theo hòn đá mài và chiếc ghế nhỏ, ngồi ngay vỉa hè mài lại con dao thái thịt, cây kéo may cho cả xóm. Người đánh giày — nhiều khi là trẻ em và thiếu niên — xách hộp xi, bàn chải đi khắp quán cà phê, bến xe. Hai nghề nhỏ nhưng đều sống nhờ một điều: người ta sửa đồ chứ không vứt đi.
Thợ mài dao kéo: nghề có đồ nghề gọn nhất
Đồ nghề của thợ mài dao kéo gồm vài hòn đá mài thô và mịn, một chai nước, một chiếc ghế đẩu thấp, có khi thêm một bánh mài quay bằng chân hoặc bằng tay. Người thợ đi xe đạp hoặc đi bộ, rao chậm "Ai mài dao, mài kéo đây". Ai có dao cùn, kéo kẹt mang ra, thợ ngồi xuống vỉa hè làm ngay.
Mài một con dao thế nào
- Thấm nước lên đá mài để đá không nóng và mạt kim loại trôi đi.
- Đặt lưỡi dao nghiêng một góc nhỏ so với mặt đá, đẩy đều tay theo một chiều.
- Mài hai mặt lưỡi, bắt đầu bằng đá thô để tạo cạnh, rồi đá mịn để làm sắc.
- Thử độ sắc bằng cách cạo nhẹ lên móng tay hoặc thái một tờ giấy.
Kéo khó mài hơn dao vì có hai lưỡi khít nhau. Thợ giỏi tháo đinh kéo, mài từng lưỡi, chỉnh lại độ khít rồi tán đinh. Kéo may của các bà, kéo cắt tóc, kéo tỉa cây đều được mang ra mài.
Thời trước, nhiều gia đình tự mài dao bằng một viên gạch, mảnh sành, hoặc mép đáy bát sứ — chỗ không tráng men. Đó là mẹo mà nhiều người lớn tuổi vẫn dùng.
Đánh giày: nghề dạo của phố thị
Nghề đánh giày xuất hiện ở các đô thị Việt Nam cùng với giày da kiểu phương Tây, phổ biến từ thời Pháp thuộc. Người đánh giày xách một hộp gỗ nhỏ đựng xi đen, xi nâu, bàn chải, giẻ, có khi thêm keo dán, kim chỉ để khâu đế. Họ hỏi khách ở quán cà phê, quán phở, bến xe, cổng cơ quan: "Đánh giày không anh?"
| Bước | Việc làm |
|---|---|
| 1 | Chải bụi, lau sạch giày |
| 2 | Bôi xi đều bằng giẻ hoặc ngón tay |
| 3 | Để xi thấm một lúc |
| 4 | Chà bàn chải mạnh tay cho lên bóng |
| 5 | Lau lại bằng vải mềm, có người nhổ hơi nước lên để bóng hơn |
Nhiều người đánh giày làm luôn việc sửa: dán đế bong, khâu quai đứt, thay gót. Ở Hà Nội và Sài Gòn, có những góc phố có cả dãy thợ đánh giày, sửa giày ngồi cố định nhiều năm.
Những đứa trẻ đánh giày
Từ thập niên 1990, hình ảnh trẻ em từ nông thôn lên thành phố đánh giày trở nên phổ biến ở Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng. Nhiều em đến từ những vùng nghèo của miền Trung, miền Bắc, đi theo người quen, sống trong nhà trọ tập thể. Báo chí và các tổ chức xã hội nhiều lần phản ánh tình trạng các em bị lợi dụng, bỏ học, sống không an toàn.
Đây là mặt khó nói của ký ức "tiếng gọi đánh giày". Nhiều chương trình bảo vệ trẻ em, lớp học tình thương đã được mở cho trẻ lang thang, trẻ đánh giày. Nếu gặp một em nhỏ đánh giày đêm khuya, cách hỗ trợ có ích hơn cả là thông qua các tổ chức bảo vệ trẻ em, đường dây nóng 111 (Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em).
Những nghề dạo khác có tiếng gọi riêng
- "Ai sửa khoá đây" — thợ khoá dạo, đánh chìa khoá, sửa ổ khoá.
- "Ai vá nồi, hàn xoong" — thợ hàn đồ nhôm, đồ gang.
- "Ai bơm mực, sửa bút" — thời học sinh dùng bút máy.
- "Sửa ô, sửa dù đây" — thợ sửa ô dù mùa mưa.
- "Ai thông cống, thông bể phốt" — tiếng rao (và tờ quảng cáo) quen thuộc ở thành phố.
Mỗi tiếng gọi là một nghề sửa chữa. Cả một hệ sinh thái giúp đồ vật sống lâu hơn.
Vì sao những nghề này ít dần
Dao kéo công nghiệp rẻ hơn, nhiều nhà mua dao mới thay vì mài; máy mài dao gia đình phổ biến. Giày thể thao, giày vải thay giày da trong sinh hoạt hằng ngày, không cần đánh xi. Đô thị quản lý vỉa hè chặt hơn. Nhưng nghề không mất hẳn: thợ mài dao kéo vẫn đi qua nhiều khu dân cư, người đánh giày vẫn ngồi ở các quán cà phê lâu đời, và nghề sửa giày còn sống ở nhiều góc chợ.
Góc nhìn hôm nay
Mài lại một con dao tốt là cách giữ đồ bền và an toàn hơn — dao cùn trơn trượt dễ gây đứt tay hơn dao sắc. Nếu ngõ nhà còn thợ mài dao đi qua, đó là dịch vụ rẻ và hữu ích. Còn muốn tự mài, một hòn đá mài hai mặt và chút kiên nhẫn là đủ.
Kể cho con cháu về những tiếng gọi "mài dao mài kéo", "đánh giày không" là kể về một thời người ta quý đồ vật hơn, và về những người lao động đã giúp đồ vật sống thêm nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Thợ mài dao kéo mài bằng gì?
Thợ dùng đá mài thô để tạo cạnh và đá mịn để làm sắc, thấm nước trong lúc mài. Một số người dùng thêm bánh mài quay bằng chân hoặc bằng tay.
Mài dao tại nhà không có đá thì dùng gì?
Mẹo cũ là mài trên mép đáy bát sứ chỗ không tráng men, hoặc viên gạch mịn. Cách này tạm thời, muốn sắc lâu nên dùng đá mài.
Nghề đánh giày có từ bao giờ ở Việt Nam?
Nghề phổ biến ở đô thị từ thời Pháp thuộc, khi giày da kiểu phương Tây được dùng rộng rãi. Đến nay vẫn còn ở nhiều quán cà phê, bến xe.
Gặp trẻ em đánh giày lang thang thì nên làm gì?
Có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc liên hệ các tổ chức bảo vệ trẻ em ở địa phương. Đây là cách hỗ trợ an toàn và lâu dài hơn.
Vì sao dao sắc lại an toàn hơn dao cùn?
Dao cùn phải dùng nhiều lực hơn nên dễ trượt khỏi thực phẩm và cắt vào tay. Dao sắc cắt gọn, dễ kiểm soát hơn.