Nhiều nghề xưa của phố chợ Việt Nam chưa mất hẳn mà đã đổi chỗ sống: thợ vá xe chuyển sang vá xe máy, ông đồ về phố ông đồ dịp Tết, thợ tò he biểu diễn ở phố đi bộ và lễ hội, người làm chiếu, làm quạt, làm nồi đất giữ nghề ở làng nghề và đón khách tham quan. Muốn gặp lại nghề xưa hôm nay, nơi nên tìm là phố cổ, chợ quê, làng nghề, lễ hội và bảo tàng — kèm một chút kiên nhẫn để trò chuyện với người làm nghề.
Bản đồ nhanh: nghề xưa và nơi còn gặp
| Nghề | Còn gặp ở đâu | Tình trạng |
|---|---|---|
| Vá xe vỉa hè | Khắp các thành phố, chủ yếu vá xe máy | Còn nhiều, đã chuyển đổi |
| Cắt tóc vỉa hè | Phố cũ Hà Nội, nhiều thị xã | Còn, ít dần |
| Ông đồ viết chữ | Văn Miếu (Hà Nội), phố ông đồ ở nhiều thành phố dịp Tết | Sống lại theo mùa |
| Tò he | Làng Xuân La, phố đi bộ, lễ hội, trường học | Sống nhờ trải nghiệm, du lịch |
| Làm quạt giấy | Chàng Sơn, Canh Hoạch (Hà Nội) | Chuyển sang quà tặng, trang trí |
| Dệt chiếu | Nga Sơn (Thanh Hoá), Định Yên (Đồng Tháp) | Còn sản xuất |
| Gốm đất nung, nồi đất | Phù Lãng, Hương Canh, Thanh Hà, Vĩnh Long | Còn, kết hợp du lịch |
| Kho cá niêu | Làng Vũ Đại | Phát triển thành đặc sản |
| Sửa đồng hồ cơ | Một số tiệm lâu năm ở Hà Nội, TP.HCM | Hiếm, phục vụ người sưu tầm |
| Bật bông, hàn nồi, bơm mực | Rất ít | Gần như biến mất |
Phố cổ: bảo tàng sống của nghề xưa
Khu phố cổ Hà Nội mang tên nhiều nghề: Hàng Mã (đồ mã, đèn lồng), Hàng Đường (ô mai, mứt), Hàng Bạc (bạc), Hàng Thiếc (đồ thiếc), Hàng Quạt (quạt, đồ thờ), Lò Rèn, Hàng Đồng, Hàng Chiếu. Không phải phố nào cũng còn bán đúng mặt hàng xưa, nhưng một số phố như Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Bạc vẫn giữ nghề. Đi dạo một buổi sáng, có thể nghe tiếng búa gò thiếc ở Hàng Thiếc, thấy thợ bạc ngồi chạm ở Hàng Bạc.
Ở TP.HCM, khu Chợ Lớn (các quận cũ 5, 6) còn nhiều tiệm thuốc bắc, tiệm chạp phô, tiệm làm đèn lồng, tiệm đồ thờ của người Hoa. Hội An giữ nhiều nghề thủ công như may đo, đèn lồng, gốm Thanh Hà, mộc Kim Bồng.
Làng nghề: nơi giữ kỹ thuật
Làng nghề là nơi kỹ thuật được truyền từ đời này sang đời khác. Nhiều làng đã kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm: khách được tự nặn gốm ở Bát Tràng, xem dệt chiếu ở Nga Sơn, vẽ tranh ở Đông Hồ (Bắc Ninh), làm nón ở làng Chuông (Hà Nội), xem làm quạt ở Chàng Sơn. Mua sản phẩm tận làng là cách trực tiếp nhất để giúp nghề sống.
- Hỏi trước giờ làm việc, ngày nghỉ của làng nghề.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người thợ đang làm.
- Không mặc cả quá mức với sản phẩm làm tay.
- Hỏi chuyện nghề: nhiều nghệ nhân rất vui khi có người quan tâm.
Lễ hội và phố đi bộ
Lễ hội làng, hội chợ Tết, phố đi bộ cuối tuần ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Huế là nơi các nghề trình diễn như tò he, viết thư pháp, vẽ tranh chân dung, làm đồ chơi dân gian, kẹo kéo xuất hiện thường xuyên. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) tổ chức nhiều ngày hội trải nghiệm nghề truyền thống, đặc biệt vào dịp Tết và Trung thu.
Nghề xưa trên mạng
Một điều mới: nhiều nghệ nhân, người làm nghề trẻ đã đưa nghề xưa lên mạng xã hội, bán hàng trực tuyến, dạy lớp trực tuyến. Làm tò he, nặn gốm, viết thư pháp, làm diều, đan lát có những kênh video với hàng chục nghìn người theo dõi. Nghề xưa vì thế có thêm một "chợ" mới, xa hơn mọi phiên chợ phiên ngày trước.
Vì sao nên giữ nghề xưa
Nghề xưa không chỉ là hoài niệm. Nó giữ kỹ thuật thủ công không máy nào thay thế hoàn toàn, giữ bản sắc vùng miền, tạo việc làm cho nông thôn, và chứa đựng cách sống tiết kiệm, bền vững. Nhiều nghề đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia. Nhưng nghề chỉ sống khi có người mua, người học — danh hiệu không thay được thu nhập.
Góc nhìn hôm nay
Một kế hoạch đơn giản cho gia đình: mỗi năm chọn một làng nghề hoặc một phố nghề để đi thăm, mua một món đồ do người thợ làm, chụp ảnh và ghi lại câu chuyện của họ. Sau vài năm, con cái sẽ có một "bộ sưu tập nghề xưa" của riêng mình — và hiểu rằng những thứ quen thuộc của ông bà không tự nhiên mà có, mà do đôi tay của rất nhiều người làm ra.
Câu hỏi thường gặp
Ở Hà Nội có thể xem nghề xưa ở đâu?
Có thể dạo phố cổ như Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Bạc, thăm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hoặc về các làng nghề ven đô như Bát Tràng, Chàng Sơn, Xuân La, làng Chuông.
Nghề xưa nào gần như đã biến mất?
Bật bông thủ công, hàn nồi vá xoong, bơm mực bút, viết thư thuê, sửa đài là những nghề gần như không còn ở thành phố.
Đi làng nghề nên chú ý gì?
Hỏi trước giờ làm việc, xin phép trước khi chụp ảnh, không mặc cả quá mức với hàng làm tay và mua sản phẩm tại làng để ủng hộ người thợ.
Làng nghề nào cho khách tự làm thử?
Bát Tràng cho khách tự nặn gốm, nhiều cơ sở ở Đông Hồ cho in tranh, các làng tò he, làm diều, đan lát cũng có lớp trải nghiệm, nhất là cho trẻ em.
Vì sao cần giữ nghề truyền thống?
Nghề truyền thống giữ kỹ thuật thủ công, bản sắc vùng miền, tạo việc làm ở nông thôn và lưu giữ cách sống tiết kiệm, bền vững. Nghề chỉ sống khi có người mua, người học.