Người viết thư thuê là người ngồi ở bưu điện, cổng chợ, bến xe, viết hộ thư từ, đơn từ, giấy tờ cho người không biết chữ hoặc viết chưa thạo, và cho cả những ai cần lời lẽ trang trọng. Gần gũi với họ là ông đồ viết câu đối ngày Tết, người viết chữ thuê trên phong bì, thiếp cưới. Ở một đất nước mà tới giữa thế kỷ 20 phần lớn người dân còn chưa biết đọc biết viết, đây là nghề nối liền những người xa nhau.
Vì sao cần viết thư thuê
Đầu thế kỷ 20, tỉ lệ người biết chữ ở Việt Nam rất thấp. Phong trào Bình dân học vụ từ năm 1945 và những chiến dịch xoá mù chữ sau đó đã nâng nhanh số người biết đọc, viết, nhưng nhiều người lớn tuổi ở nông thôn vẫn không viết thạo. Cần gửi thư cho con đi xa, viết đơn xin việc, đơn kiện, giấy khai sinh, họ nhờ người viết thuê. Ngoài ra, người biết chữ đôi khi cũng nhờ viết vì muốn lá thư có chữ đẹp, lời lẽ khéo, nhất là thư từ quan trọng.
| Loại việc | Ví dụ |
|---|---|
| Thư gia đình | Thư gửi con đi làm ăn xa, thư cho người thân ở nước ngoài |
| Đơn từ | Đơn xin việc, đơn xin xác nhận, đơn khiếu nại |
| Ghi phong bì | Viết địa chỉ người nhận, người gửi cho rõ ràng |
| Đọc thư hộ | Đọc thư nhận được cho người không biết chữ |
| Dịch thư | Viết, dịch thư tiếng Pháp, tiếng Anh cho người có thân nhân ở nước ngoài |
| Thiếp, câu đối | Viết thiếp cưới, câu đối, chữ Tết |
Người viết thư ở Bưu điện Sài Gòn
Hình ảnh nổi tiếng nhất của nghề này ở Việt Nam là ông Dương Văn Ngộ, người viết thư thuê và dịch thư tại Bưu điện Trung tâm Sài Gòn trong nhiều chục năm. Ông biết tiếng Pháp, tiếng Anh, viết thư hộ, dịch thư cho người dân có thân nhân ở nước ngoài, và về sau trở thành một "điểm đến" của du khách. Báo chí trong và ngoài nước nhiều lần viết về ông như người cuối cùng giữ nghề viết thư thuê ở Sài Gòn.
Câu chuyện của ông cho thấy nghề viết thư thuê không chỉ là viết hộ chữ — đó là việc lắng nghe, giữ bí mật, chọn lời cho đúng, và đôi khi là an ủi người gửi thư.
Viết thư thuê: những điều nghề đòi hỏi
- Chữ đẹp, rõ ràng: người viết thuê thường có nét chữ đẹp, đều.
- Lắng nghe: người nhờ kể bằng lời nói thường ngày, người viết phải sắp xếp thành thư mạch lạc.
- Giữ bí mật: thư từ thường chứa chuyện riêng tư, nợ nần, tình cảm, bệnh tật.
- Hiểu thủ tục: viết đơn cần đúng mẫu, đúng nơi gửi.
- Kiên nhẫn: nhiều người nhờ đọc đi đọc lại, sửa lại lời.
Ông đồ viết chữ ngày Tết
Bài thơ "Ông đồ" của Vũ Đình Liên (1936) mở đầu bằng câu "Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già" là hình ảnh kinh điển về người viết chữ thuê ngày Tết. Ông đồ ngồi bên hè phố với mực tàu, giấy đỏ, viết câu đối cho người qua đường. Bài thơ kết bằng nỗi buồn khi "người thuê viết nay đâu" — nghề viết chữ Nho mai một khi chữ quốc ngữ lên ngôi. Thế nhưng ngày nay, phố ông đồ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội) và nhiều thành phố khác mỗi dịp Tết lại đông người xin chữ, cả chữ Hán lẫn thư pháp chữ quốc ngữ.
Viết chữ thuê trên thiếp, phong bì
Trước khi có máy in phổ biến, thiếp cưới, thiếp mời được viết tay. Người viết chữ đẹp được thuê viết tên khách mời lên từng chiếc thiếp. Ở các tiệm văn phòng phẩm, hiệu sách, có người nhận viết phong bì, viết bằng khen, giấy khen, đề tên lên vòng hoa. Nghề này vẫn còn ở dạng thư pháp: viết tên lên thiếp cưới cao cấp, viết chữ lên quà tặng.
Thư tay và nỗi chờ đợi
Thời chỉ có thư tay, mỗi lá thư đi mất nhiều ngày, nhiều tuần, có khi hàng tháng nếu gửi ra nước ngoài. Người ở nhà chờ người đưa thư, người đi xa chờ thư nhà. Nhiều gia đình giữ cả chồng thư cũ buộc dây, là kho ký ức về những năm xa cách. Một lá thư nhờ người khác viết hộ vẫn mang tình cảm của người kể — chỉ là nét chữ của người khác.
Góc nhìn hôm nay
Điện thoại và tin nhắn đã thay thư tay, nghề viết thư thuê gần như không còn. Nhưng việc giúp người khác viết vẫn có ý nghĩa: giúp ông bà viết lời nhắn cho cháu ở xa, giúp người lớn tuổi điền đơn trực tuyến, đọc tin nhắn cho người mắt kém. Đó là phiên bản hôm nay của nghề viết thư thuê. Và nếu nhà còn những lá thư cũ, đọc lại cùng con cháu — kèm câu chuyện ai viết, ai nhờ viết, gửi cho ai — là cách giữ lại một thời mà chữ viết tay còn là sợi dây duy nhất nối người xa.
Câu hỏi thường gặp
Người viết thư thuê làm gì?
Họ viết hộ thư từ, đơn từ, ghi phong bì, đọc và dịch thư cho người không biết chữ, viết chưa thạo hoặc cần lời lẽ trang trọng. Họ thường ngồi ở bưu điện, cổng chợ, bến xe.
Ông Dương Văn Ngộ là ai?
Ông Dương Văn Ngộ là người viết thư thuê và dịch thư nổi tiếng tại Bưu điện Trung tâm Sài Gòn trong nhiều chục năm, thường được báo chí gọi là người cuối cùng giữ nghề này ở Sài Gòn.
Bài thơ "Ông đồ" của ai?
Bài thơ "Ông đồ" là của Vũ Đình Liên, viết năm 1936, kể về ông đồ viết câu đối ngày Tết và nỗi buồn khi nghề viết chữ Nho mai một.
Xin chữ ngày Tết ở đâu tại Hà Nội?
Phố ông đồ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám là nơi đông người xin chữ nhất mỗi dịp Tết, có cả thư pháp chữ Hán và chữ quốc ngữ.
Bình dân học vụ là gì?
Bình dân học vụ là phong trào xoá nạn mù chữ bắt đầu từ năm 1945, mở lớp dạy đọc, viết chữ quốc ngữ cho người lớn trên khắp cả nước.