Nuôi lợn trong nhà tập thể và những cách xoay xở của người thời bao cấp

Nuôi lợn trong nhà tập thể là một trong những hình ảnh độc đáo nhất của đời sống đô thị thời bao cấp: để có thêm thịt, thêm tiền, nhiều gia đình ở Hà Nội nuôi lợn ngay trong bếp, nhà tắm, gầm cầu thang hay ban công căn hộ. Cùng với trồng rau trên ban công, nuôi gà trong chuồng cọp, làm thêm đủ nghề tại nhà — bóc lạc thuê, đan len, dán túi giấy — đó là những cách người dân "xoay xở" để vượt qua thiếu thốn.

Nuôi lợn giữa thành phố

Trong căn hộ tập thể chỉ vài chục mét vuông, một chuồng lợn nhỏ được dựng ở góc bếp, nhà tắm hoặc ban công. Lợn ăn cám, rau, thức ăn thừa của cả nhà và hàng xóm. Nuôi vài tháng, lợn được bán hoặc mổ chia nhau vào dịp Tết. Nhiều người kể lại cảnh khiêng lợn lên tầng ba, tầng bốn, cảnh lợn kêu inh ỏi lúc nửa đêm, và mùi chuồng lợn lan khắp hành lang.

Trồng rau trên ban công

Ban công, mái nhà, khoảng đất trống quanh khu tập thể đều được tận dụng: rau muống trong thùng xốp, hành, tỏi, rau thơm trong chậu vỡ, giàn mướp, giàn bầu leo lên chuồng cọp. Một mớ rau tự trồng là bữa canh đỡ phải mua. Thói quen trồng rau ban công ấy, theo nhiều cách, vẫn còn tới nay ở các đô thị Việt Nam.

Làm thêm tại nhà: "kinh tế gia đình"

Lương thời bao cấp thấp, không đủ chi tiêu, nên nhiều gia đình làm thêm sau giờ làm. Các công việc phổ biến:

• Bóc lạc, nhặt đỗ thuê cho hợp tác xã, cơ sở chế biến.
• Đan len, móc len theo đơn đặt hàng, kể cả hàng xuất khẩu sang Đông Âu.
• Khâu túi, dán phong bì, làm hộp giấy cho xí nghiệp.
• Làm hương, làm kẹo, rang lạc bán ở chợ.
• Sửa xe, sửa đồ điện cho hàng xóm.
• Bán hàng nước, thuốc lá ở đầu ngõ.

Trẻ con cũng góp sức: bóc lạc, gấp phong bì, trông em. Cả nhà ngồi quanh mâm làm thêm buổi tối dưới ánh đèn là cảnh nhiều người còn nhớ.

Đổi chác và tình hàng xóm

Hàng xóm đổi tem thịt lấy tem đường, đổi gạo lấy mì, cho nhau mượn bát gạo khi thiếu, góp tiền mua chung con lợn chia thịt ngày Tết. Nhà ai có người ở quê gửi gà, gạo lên thường chia cho hàng xóm một ít. Những mối quan hệ ấy vừa là cách sinh tồn vừa là tình người, và được nhiều người nhắc như phần ấm áp nhất của thời thiếu thốn.

Sự sáng tạo trong thiếu thốn

Người thời ấy nổi tiếng với khả năng "tự chế": làm bếp dầu từ lon, làm quạt từ động cơ cũ, làm đèn từ chai lọ, sửa xe, sửa đồ không cần thợ. Lốp xe cũ thành dép, săm xe thành dây buộc, bao tải thành túi đi chợ, vỏ hộp sữa thành cốc đong gạo. Cái gì cũng được dùng lại nhiều lần.

Nhìn lại, nhiều nhà nghiên cứu xã hội coi những cách xoay xở ấy — nuôi lợn, làm thêm, buôn bán nhỏ — là những hình thái kinh tế hộ gia đình đã góp phần chuẩn bị cho sự năng động sau Đổi mới. Người dân đã quen tự tìm cách cải thiện đời sống từ trước khi cơ chế thay đổi.

Cái giá của xoay xở

Cũng cần nói thật: nuôi lợn trong căn hộ chật gây mất vệ sinh, mùi hôi, tranh chấp với hàng xóm; làm thêm ban đêm khiến người lớn kiệt sức, trẻ con phải làm việc thay vì học, chơi. Hoài niệm không nên biến những vất vả ấy thành điều lãng mạn. Đó là sự chịu đựng và nỗ lực của một thế hệ.

Góc nhìn hôm nay

Hỏi ông bà, bố mẹ: ngày xưa nhà mình làm thêm việc gì? Có nuôi lợn, nuôi gà không? Câu trả lời có khi rất bất ngờ và đầy chuyện vui buồn. Một số tinh thần của thời ấy vẫn đáng giữ: trồng chút rau sạch ở ban công, dùng lại đồ cũ, giúp đỡ hàng xóm khi khó khăn. Và với trẻ con, một chậu rau tự trồng trên ban công có thể là bài học đầu tiên về việc thức ăn đến từ đâu.

Con lợn Tết: cả nhà cùng chờ

Với nhiều gia đình, con lợn nuôi trong bếp tập thể là "quỹ Tết". Nuôi từ giữa năm, cho ăn cám, rau, nước gạo, cả nhà theo dõi nó lớn từng tuần. Gần Tết, vài nhà góp lại thuê người mổ, chia thịt theo phần đã góp: nhà này lấy chân giò gói bánh chưng, nhà kia lấy thịt mỡ làm thịt đông, lòng và tiết thì nấu cháo ăn chung cả hành lang. Ngày mổ lợn ở khu tập thể vì thế giống một ngày hội nhỏ, ồn ào, mùi rơm đốt, nồi nước sôi, và trẻ con đứng xa xa xem. Nhiều người nói rằng vị bánh chưng ngon nhất đời họ là chiếc bánh có thịt con lợn nhà nuôi.