Sổ gạo (sổ mua lương thực) là cuốn sổ nhỏ ghi tên các thành viên trong hộ và định mức lương thực hằng tháng, dùng để mua gạo và các loại lương thực khác ở cửa hàng lương thực khu vực trong thời bao cấp. Đi "đong gạo" theo sổ là việc định kỳ của mọi gia đình thành phố. Ngoài gạo, phần lương thực thường được "độn" bằng mì sợi, bột mì, khoai, sắn hoặc hạt bo bo tuỳ thời điểm — chi tiết mà nhiều người lớn tuổi còn nhớ rõ.
Sổ gạo hoạt động thế nào
Mỗi hộ gia đình đăng ký tại một cửa hàng lương thực gần nơi ở. Trong sổ ghi họ tên, đối tượng (công nhân, cán bộ, học sinh, trẻ em…) và định mức của từng người. Mỗi lần mua, nhân viên cửa hàng ghi số lượng đã bán, đóng dấu. Định mức được tính theo kilôgam lương thực mỗi tháng, phân theo tính chất công việc và độ tuổi.
| Việc | Mô tả |
|---|---|
| Đăng ký | Hộ đăng ký tại cửa hàng lương thực theo khu vực cư trú |
| Định mức | Tính theo đầu người, khác nhau theo đối tượng |
| Mua (đong gạo) | Mang sổ, túi đựng ra cửa hàng, xếp hàng, mua theo phần |
| Quy đổi | Một phần định mức có thể được quy đổi sang mì sợi, bột mì, khoai, sắn |
| Chuyển đi | Chuyển nơi ở phải làm thủ tục cắt, chuyển sổ |
Sổ gạo gắn với nơi cư trú, nên trong thực tế nó còn đóng vai trò như một loại giấy tờ xác nhận nhân khẩu. Không có sổ gạo ở thành phố là không mua được lương thực giá mậu dịch.
Đi đong gạo: một việc của cả nhà
Đến ngày cửa hàng bán, người nhà mang sổ, túi vải hoặc bao tải nhỏ ra cửa hàng lương thực. Hàng người dài, có khi phải đợi nhiều giờ. Gạo đong bằng đấu, bằng cân. Trẻ con thường được giao đi đong gạo cùng bà, cùng mẹ, khuân về bằng xe đạp hoặc khiêng hai người một túi. Gạo về nhà còn phải nhặt sạn, sàng trấu, có khi phơi lại vì ẩm, mốc.
Mì sợi, bột mì, bo bo: lương thực độn
Do thiếu gạo, phần định mức thường bị quy đổi một phần sang các loại lương thực khác:
- Mì sợi: mì khô sợi nhỏ, nấu chung với cơm hoặc luộc ăn thay cơm.
- Bột mì: làm bánh mì hấp, bánh bột luộc, mì cắt sợi tự làm, "bánh đúc" bột mì.
- Bo bo: hạt ngũ cốc (thường được nói là cao lương) nhập khẩu, hạt cứng, phải ngâm và nấu rất lâu mới mềm — món ăn "khó quên" của nhiều người, nhất là ở miền Nam sau 1975.
- Khoai lang, sắn, ngô: quy đổi theo tỉ lệ, nấu độn với cơm.
Bo bo đặc biệt hay được nhắc trong ký ức: hạt to, vỏ cứng, ăn nhiều đau bụng, trẻ con nhặt ra khỏi bát cơm. Nhiều nhà xay bo bo thành bột làm bánh cho dễ ăn hơn.
Cửa hàng lương thực: trung tâm của khu phố
Cửa hàng lương thực thường là một gian nhà lớn với quầy gỗ, cân bàn, những bao gạo xếp chồng, tấm bảng đen ghi "Hôm nay bán gạo" hay "Hết hàng". Nhân viên cửa hàng có quyền lực nhỏ nhưng rất thật: bán sớm hay muộn, cho gạo ngon hay gạo ẩm. Thái độ "mậu dịch viên" thời ấy trở thành đề tài của nhiều câu chuyện vui, cả trong văn học, sân khấu hài.
Gạo ngon, gạo hẩm
Gạo mua theo sổ có lúc ngon, có lúc là gạo cũ, gạo hẩm (gạo để lâu có mùi), gạo lẫn nhiều thóc, sạn. Các bà nội trợ có kinh nghiệm: vo kỹ nhiều nước, nấu cùng chút lá dứa hoặc vài giọt dầu cho bớt mùi, phơi gạo dưới nắng. Gạo tám thơm là thứ chỉ có dịp Tết hay khi có người ở quê gửi lên.
Khi sổ gạo không còn
Sau Đổi mới năm 1986, sản xuất nông nghiệp tăng mạnh nhờ những thay đổi trong chính sách khoán, và từ cuối thập niên 1980 Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo. Chế độ mua lương thực theo sổ dần chấm dứt. Gạo bán tự do ở chợ, ở đại lý, nhiều loại để chọn. Cuốn sổ gạo trở thành vật kỷ niệm, được giữ lại trong ngăn kéo hay mang tặng bảo tàng.
Góc nhìn hôm nay
Thử nấu một nồi cơm độn khoai cùng con, kể chuyện bà đi đong gạo và nhặt hạt bo bo ra khỏi bát — trẻ con hôm nay thường ngạc nhiên vì chưa từng nghĩ hạt gạo có lúc là thứ phải xếp hàng mới mua được. Nếu nhà còn sổ gạo cũ, nó là tư liệu gia đình đáng giữ: tên từng người trong nhà, nghề nghiệp, năm tháng — một bản ghi dân số thu nhỏ của chính gia đình mình.
Câu hỏi thường gặp
Sổ gạo là gì?
Sổ gạo là sổ mua lương thực thời bao cấp, ghi tên các thành viên trong hộ và định mức lương thực hằng tháng, dùng để mua gạo và lương thực ở cửa hàng lương thực khu vực.
Bo bo là gì?
Bo bo là hạt ngũ cốc nhập khẩu (thường được nói là cao lương) được phân phối thay một phần gạo thời bao cấp. Hạt cứng, phải ngâm và nấu lâu mới mềm.
Vì sao ngày xưa phải ăn cơm độn?
Vì thiếu gạo, định mức lương thực được quy đổi một phần sang mì sợi, bột mì, khoai, sắn, ngô, bo bo. Người dân nấu độn chung với cơm cho đủ no.
Đi đong gạo nghĩa là gì?
Đong gạo là đi mua gạo theo sổ ở cửa hàng lương thực. Chữ "đong" xuất phát từ việc gạo được đong bằng đấu, bằng ống.
Khi nào Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo?
Sau Đổi mới 1986, sản xuất nông nghiệp tăng mạnh và từ cuối thập niên 1980 Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo.