Nhà tập thể Hà Nội: Kim Liên, Giảng Võ, bếp chung và chuồng cọp

Nhà tập thể (khu tập thể) Hà Nội là những dãy nhà ở nhiều tầng do Nhà nước xây dựng từ cuối thập niên 1950 tới thập niên 1980 để phân phối cho cán bộ, công nhân viên. Các khu nổi tiếng như Kim Liên, Nguyễn Công Trứ, Giảng Võ, Thành Công, Trung Tự, Thanh Xuân Bắc mang dấu ấn kiến trúc nhà ở xã hội kiểu Liên Xô, với hành lang chung, bếp chung, khu vệ sinh chung — nơi cả một thế hệ người Hà Nội đã lớn lên.

Những khu tập thể tiêu biểu

Nhiều khu xây theo công nghệ "nhà lắp ghép": các tấm bê tông đúc sẵn ở nhà máy, chở đến công trường lắp lên như xếp hộp, giúp xây nhanh nhiều căn hộ. Khu Giảng Võ, Thành Công có những dãy nhà lắp ghép điển hình.

Một căn hộ tập thể trông thế nào

Căn hộ tập thể thường nhỏ, một đến hai phòng, diện tích khoảng vài chục mét vuông. Ở nhiều khu đời đầu, căn hộ không có bếp và nhà vệ sinh riêng: mỗi tầng có một khu bếp chung, khu vệ sinh và chỗ tắm giặt chung ở cuối hành lang. Nước máy có giờ, nhiều khi phải xách nước từ vòi chung lên các tầng trên. Hành lang là chỗ phơi đồ, để bếp, để xe, và là "sân chơi" của trẻ con.

• Bếp chung: mỗi nhà một góc, một bếp dầu hoặc bếp than, ai nấu nấy, mùi thức ăn lẫn vào nhau.
• Vệ sinh chung: cả tầng dùng chung, xếp hàng buổi sáng, ai cũng có lịch quét dọn.
• Nước: bể nước chung, vòi nước công cộng, giờ có nước cả tầng đi hứng.
• Điện: công tơ chung, chia tiền điện theo số bóng đèn, quạt của từng nhà.

Đời sống hàng xóm

Sống chung bếp, chung vòi nước, chung hành lang, người tập thể biết nhau rất rõ: nhà ai nấu gì, con nhà ai thi đỗ, ai ốm, ai cãi nhau. Hàng xóm cho nhau mượn bát đĩa, xin nhau nắm hành, gửi nhau trông con, cùng nhau xem tivi ở nhà nào có tivi. Cũng có cãi vã: tranh chỗ bếp, tranh giờ nước, tiếng ồn. Những người lớn lên ở tập thể thường nhắc tới "tình làng nghĩa xóm giữa thành phố" — gần gũi nhưng cũng chật chội.

"Chuồng cọp" và cơi nới

Khi gia đình đông thêm mà căn hộ không đổi, cư dân tự cơi nới: làm "chuồng cọp" — khung sắt hàn nhô ra ngoài cửa sổ, ban công để lấy thêm chỗ phơi đồ, trồng cây, có khi làm cả phòng ngủ nhỏ. Tầng một lấn ra sân làm bếp, làm cửa hàng. Mặt ngoài các khu tập thể vì thế thành một "bức tranh" lộn xộn của lồng sắt, mái tôn, chậu cây — vừa là dấu ấn của sự xoay xở, vừa là nỗi lo an toàn khi nhà cũ xuống cấp.

Trẻ con tập thể

Trẻ con khu tập thể có cả một thế giới: hành lang dài để chạy, sân chung để đá bóng, cầu thang để chơi trốn tìm, bãi đất trống để thả diều. Chúng đi học cùng trường, chơi cùng nhóm, lớn lên cùng nhau. Nhiều nhóm bạn tập thể giữ liên lạc tới hàng chục năm sau, gọi nhau bằng tên khu, tên nhà: "hội A2 Kim Liên", "hội C8 Giảng Võ".

Khu tập thể hôm nay

Nhiều khu tập thể cũ đã xuống cấp nghiêm trọng, một số được đưa vào kế hoạch cải tạo, xây mới. Việc cải tạo kéo dài nhiều năm vì phức tạp về đền bù, tái định cư. Trong khi đó, một số khu tập thể lại trở thành điểm đến của người trẻ và du khách thích không khí hoài cổ: quán cà phê, tiệm sách, studio nhỏ mở trong căn hộ cũ; nhiều nhiếp ảnh gia, kiến trúc sư nghiên cứu, ghi lại kiến trúc tập thể như một di sản đô thị.

Góc nhìn hôm nay

Nếu bố mẹ, ông bà từng sống ở tập thể, một buổi quay lại khu cũ — tìm đúng dãy nhà, đúng tầng, đúng cánh cửa — là chuyến đi ký ức đầy cảm xúc. Chụp lại hành lang, khu bếp chung nếu còn, hỏi chuyện hàng xóm cũ. Trước khi những khu nhà này được xây mới, những bức ảnh và câu chuyện ấy sẽ là thứ còn lại duy nhất.