Tem phiếu là những tấm phiếu in sẵn mà Nhà nước phát cho từng hộ, từng người theo tiêu chuẩn, dùng để mua lương thực, thực phẩm và hàng tiêu dùng thiết yếu ở cửa hàng mậu dịch với giá thấp trong thời kỳ bao cấp. Có tem gạo, tem thịt, tem đường, tem vải, tem chất đốt, phiếu mua xe đạp, phiếu mua quạt… Ở miền Bắc, chế độ tem phiếu kéo dài nhiều chục năm, trên cả nước rõ nhất trong khoảng 1976–1986, và dần được bãi bỏ vào cuối thập niên 1980.
Với những người sống qua thời ấy, tem phiếu không chỉ là giấy tờ mua bán mà là nhịp của cả đời sống: tháng này còn bao nhiêu tem thịt, sổ gạo đã đong chưa, phiếu vải để dành may áo cho con dịp Tết.
Bao cấp là gì, tem phiếu vận hành ra sao
"Bao cấp" là cách gọi phổ biến cho thời kỳ kinh tế kế hoạch hoá tập trung, khi phần lớn hàng hoá thiết yếu do Nhà nước sản xuất, phân phối qua hệ thống cửa hàng quốc doanh và hợp tác xã, với giá quy định. Vì hàng hoá thiếu, Nhà nước phân phối theo định mức (tiêu chuẩn) cho từng đối tượng: cán bộ, công nhân viên, người lao động nặng, học sinh, trẻ em, người già… Tem phiếu là công cụ để thực hiện định mức ấy.
| Loại tem, phiếu | Dùng để mua |
|---|---|
| Sổ gạo, tem gạo | Lương thực: gạo, mì sợi, bột mì, có khi bo bo, khoai sắn quy đổi |
| Tem thịt, tem cá | Thịt lợn, cá theo định mức tháng |
| Tem đường, tem nước mắm | Đường, nước mắm, muối |
| Phiếu vải | Vải may quần áo theo mét |
| Tem chất đốt | Than, dầu hoả |
| Phiếu hàng công nghiệp | Xe đạp, quạt, săm lốp, xà phòng, ấm, nồi… |
Tiêu chuẩn khác nhau theo đối tượng và thời kỳ; mức cụ thể đã được nhiều tài liệu, triển lãm ghi lại nhưng thay đổi qua từng năm, nên không có một con số chung cho cả giai đoạn.
Một tờ tem phiếu trông thế nào
Tem phiếu thường là tờ giấy in nhiều ô nhỏ, mỗi ô ghi loại hàng, số lượng, tháng sử dụng, có đóng dấu của cơ quan phát hành. Khi mua hàng, mậu dịch viên cắt hoặc xé ô tương ứng. Tem có hạn dùng trong tháng; quá hạn là mất. Mất tem là mất phần ăn, nên các gia đình cất tem phiếu kỹ như cất tiền, thường trong ngăn kéo có khoá hoặc túi vải giắt trong người.
Cửa hàng mậu dịch và cảnh xếp hàng
Tem phiếu chỉ có giá trị ở cửa hàng mậu dịch, cửa hàng lương thực, hợp tác xã mua bán được chỉ định. Có tem chưa chắc đã có hàng: hàng về theo đợt, ai đến trước mua trước. Vì thế cảnh xếp hàng từ sáng sớm, dùng viên gạch, chiếc nón, chiếc rổ đặt giữ chỗ trở thành hình ảnh đặc trưng của thời kỳ này.
Ngoài tem phiếu: chợ và "giá ngoài"
Song song với hệ thống phân phối, vẫn có chợ tự do với giá cao hơn nhiều so với giá mậu dịch. Hàng ở chợ phong phú hơn nhưng không phải ai cũng mua được thường xuyên. Nhiều gia đình bổ sung bữa ăn bằng rau tự trồng, gà vịt tự nuôi, hàng do người thân ở quê gửi lên. Khoảng cách giữa giá mậu dịch và giá chợ là một đặc điểm kinh tế quan trọng của thời kỳ này, được nhiều nhà kinh tế phân tích khi bàn về quá trình đổi mới sau này.
Ký ức của người trong cuộc
- Bà đi đong gạo, mang theo sổ gạo, túi vải và một chiếc mũ để giữ chỗ.
- Trẻ con được sai đi xếp hàng mua nước mắm, mua đậu phụ trước giờ đi học.
- Phiếu vải để dành cả năm may một bộ quần áo mới ngày Tết.
- Tem thịt đổi cho hàng xóm lấy tem đường khi nhà có việc cần.
- Cả nhà ngồi tính toán xem tháng này tiêu tem nào trước, để dành tem nào.
Người kể lại thời tem phiếu thường nhắc cả hai mặt: thiếu thốn và vất vả, nhưng cũng là thời hàng xóm chia nhau từng bát gạo, từng lạng đường.
Tem phiếu hôm nay: hiện vật bảo tàng
Năm 2006, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức triển lãm "Cuộc sống ở Hà Nội thời kỳ bao cấp 1975–1986", trưng bày tem phiếu, sổ gạo, đồ dùng gia đình, dựng lại cửa hàng mậu dịch và căn hộ tập thể. Triển lãm thu hút rất đông người xem, cả những người từng sống qua thời ấy lẫn thế hệ trẻ. Từ đó, tem phiếu, sổ gạo trở thành hiện vật được sưu tầm, trưng bày ở nhiều quán cà phê "phong cách bao cấp".
Góc nhìn hôm nay
Nếu nhà còn giữ tem phiếu, sổ gạo cũ, đó là tư liệu gia đình quý: cất trong túi nhựa không axit, tránh ẩm, chụp lại, ghi chú của ai, năm nào. Ngồi cùng ông bà đọc những ô tem nhỏ ghi loại hàng, số lượng, tháng dùng, rồi hỏi bà đã nấu gì từ phần ấy, là cách hiểu thời bao cấp chân thực hơn mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Tem phiếu là gì?
Tem phiếu là phiếu do Nhà nước phát theo tiêu chuẩn cho từng người, từng hộ để mua lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng ở cửa hàng mậu dịch với giá quy định trong thời bao cấp.
Thời bao cấp là năm nào?
Thường được hiểu là thời kỳ kinh tế kế hoạch hoá tập trung, rõ nhất trên cả nước khoảng 1976–1986; ở miền Bắc chế độ phân phối đã có từ trước đó nhiều năm.
Khi nào bỏ tem phiếu?
Sau Đổi mới năm 1986, chế độ tem phiếu được bãi bỏ dần và về cơ bản chấm dứt vào cuối thập niên 1980, khi hàng hoá được mua bán tự do theo giá thị trường.
Mất tem phiếu thì sao?
Tem phiếu có hạn dùng và không được cấp lại dễ dàng, nên mất tem gần như là mất phần hàng của tháng đó. Các gia đình cất giữ tem phiếu rất cẩn thận.
Xem tem phiếu thời bao cấp ở đâu?
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội từng tổ chức triển lãm lớn về đời sống thời bao cấp năm 2006 và có hiện vật liên quan. Nhiều nhà sưu tầm, quán cà phê phong cách bao cấp cũng trưng bày tem phiếu.