Xếp hàng mua đồ là hình ảnh đặc trưng nhất của đời sống thời bao cấp: người dân xếp hàng từ tờ mờ sáng trước cửa hàng mậu dịch, cửa hàng lương thực để mua gạo, thịt, nước mắm, dầu hoả theo tem phiếu. Khi không thể đứng chờ cả buổi, người ta đặt một viên gạch, chiếc nón, cái rổ hay đôi dép vào hàng để giữ chỗ — "viên gạch xếp hàng" từ đó trở thành biểu tượng của cả một thời kỳ.
Vì sao phải xếp hàng
Tem phiếu cho biết mỗi người được mua bao nhiêu, nhưng không bảo đảm cửa hàng có đủ hàng đúng lúc. Hàng về theo đợt, có lúc ít, có lúc chất lượng khác nhau. Ai đến trước được mua trước, được chọn miếng thịt ngon, mớ rau tươi; người đến sau có thể phải về tay không và chờ đợt sau. Vì thế người ta đi rất sớm, có khi từ ba, bốn giờ sáng.
| Mặt hàng | Chuyện xếp hàng thường được kể |
|---|---|
| Gạo | Xếp hàng ở cửa hàng lương thực theo sổ, đợi cân đong |
| Thịt | Xếp từ sáng sớm để mua phần thịt nạc, miếng ngon |
| Đậu phụ | Bán sớm, hết nhanh, trẻ con được sai đi xếp |
| Nước mắm | Mang chai, can đi mua theo tem |
| Dầu hoả | Xếp hàng với can nhựa, chai thuỷ tinh |
| Hàng công nghiệp | Xe đạp, săm lốp, quạt — bán theo phiếu, theo đợt |
Viên gạch giữ chỗ
Không ai đứng xếp hàng được cả buổi khi còn phải đi làm, đi học, trông con. Từ đó sinh ra cách giữ chỗ bằng đồ vật: một viên gạch, chiếc nón lá, cái rổ, đôi guốc, viên đá có buộc mảnh giấy ghi tên. Đồ vật xếp thành hàng dài trước cửa hàng khi trời còn tối. Khi cửa hàng sắp mở, chủ nhân quay lại đứng đúng vị trí đồ của mình.
Hệ thống ấy chạy nhờ sự đồng thuận ngầm của cả khu phố: ai cũng công nhận viên gạch là "người". Nhưng cũng sinh ra cãi vã, tranh chấp: gạch bị dịch chỗ, nón bị đá ra khỏi hàng, người chen ngang. Những câu chuyện về "cuộc chiến viên gạch" được kể lại với cả tiếng cười lẫn chút ngậm ngùi.
"Viên gạch xếp hàng" là hiện vật được nhắc nhiều nhất khi nói về thời bao cấp — một vật vô tri nhưng nói được cả nhịp sống của một thời.
Ai là người đi xếp hàng
- Ông bà: người già nghỉ hưu thường nhận việc xếp hàng cho cả nhà.
- Trẻ con: trước giờ đi học, được sai đi xếp hàng mua đậu phụ, nước mắm.
- Phụ nữ: các bà nội trợ, các chị công nhân đi xếp trước giờ vào ca.
- "Xếp hàng thuê": ở một số nơi, có người nhận xếp hàng hộ, bán lại chỗ trong hàng.
Những cảnh đời trong hàng người
Hàng người trước cửa hàng mậu dịch là nơi gặp gỡ của cả khu phố: chuyện con cái, chuyện giá cả, chuyện ai được phân nhà, ai có con đi học nước ngoài. Có người mang ghế đẩu ngồi, có người mang quạt nan, áo mưa. Mùa đông, hàng người co ro dưới ánh đèn đường. Khi cửa hàng mở, không khí chuyển sang náo nhiệt: chen lấn, gọi nhau, giơ tem phiếu, chìa túi.
Cảnh xếp hàng đi vào văn học, sân khấu, điện ảnh về thời bao cấp như một chi tiết không thể thiếu. Triển lãm về đời sống bao cấp của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam năm 2006 cũng dựng lại cảnh hàng gạch, nón, rổ trước quầy mậu dịch, khiến nhiều người xem lớn tuổi xúc động.
Xếp hàng hôm nay và ngày ấy
Ngày nay người Việt vẫn xếp hàng: mua bánh trung thu nổi tiếng, mua vé xem bóng đá, làm thủ tục, mua đồ giảm giá. Nhưng điểm khác căn bản là xếp hàng hôm nay vì muốn có thứ mình thích, còn xếp hàng thời bao cấp là để có thứ thiết yếu cho bữa ăn hằng ngày. Đó là lý do ký ức về hàng người thời ấy vẫn nặng như vậy với nhiều người.
Góc nhìn hôm nay
Khi kể chuyện xếp hàng thời bao cấp với con cháu, có thể kể bằng những chi tiết cụ thể: dậy lúc mấy giờ, mang theo gì, đặt viên gạch ở đâu, mua được gì, mất gì. Trẻ con thường hỏi: "Sao không đi chợ khác?" — và đó là lúc giải thích về tem phiếu, giá mậu dịch, giá chợ. Một viên gạch đặt trên bàn kể chuyện có thể là đồ dùng dạy học lịch sử gia đình tốt nhất.
Kinh nghiệm xếp hàng truyền miệng
Người từng sống qua thời ấy kể lại những "mẹo" được truyền tai nhau: hỏi trước người quen trong cửa hàng xem hôm nào hàng về; đi hai người, một người giữ chỗ hàng thịt, một người giữ chỗ hàng đậu; mang sẵn tiền lẻ vừa đủ để mua cho nhanh; xếp hàng ở cửa hàng ít người hơn dù xa nhà. Có nhà giao cho đứa con lớn nhất cả một "lịch xếp hàng" trong tuần. Những kinh nghiệm ấy nghe như chuyện vặt, nhưng chúng cho thấy người dân đã xoay xở thông minh và kiên nhẫn đến mức nào để lo được bữa ăn cho gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Viên gạch xếp hàng thời bao cấp là gì?
Người dân đặt viên gạch, chiếc nón, cái rổ vào hàng chờ trước cửa hàng mậu dịch để giữ chỗ khi không thể đứng chờ cả buổi. Viên gạch trở thành biểu tượng của thời bao cấp.
Vì sao thời bao cấp phải xếp hàng?
Hàng hoá thiếu, về theo đợt, ai đến trước mua trước và được chọn hàng tốt hơn. Có tem phiếu chưa chắc đã có hàng nên người dân phải đi rất sớm.
Ai thường đi xếp hàng?
Ông bà nghỉ hưu, trẻ con trước giờ đi học, phụ nữ trước giờ vào ca; ở một số nơi có người nhận xếp hàng thuê.
Mua gì cũng phải xếp hàng sao?
Những mặt hàng phân phối theo tem phiếu như gạo, thịt, đậu phụ, nước mắm, dầu hoả, hàng công nghiệp thường phải xếp hàng ở cửa hàng mậu dịch. Ở chợ tự do thì không cần nhưng giá cao hơn.
Xem lại cảnh xếp hàng thời bao cấp ở đâu?
Triển lãm năm 2006 của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từng dựng lại cảnh này. Ảnh tư liệu, phim, sách hồi ký về Hà Nội thời bao cấp cũng ghi lại nhiều.