Thợ hàn nồi, vá xoong, bơm mực bút, sửa bật lửa, sửa ô dù, đánh chìa khoá là những nghề sửa chữa nhỏ từng có mặt ở mọi góc phố, đầu chợ Việt Nam. Thời đồ dùng đắt và hiếm, không ai vứt chiếc nồi thủng hay chiếc ô gãy nan; người ta mang ra thợ. Những nghề này nay đã thu hẹp nhiều, nhưng chúng là bằng chứng của một nếp sống: sửa trước, thay sau.
Thợ hàn nồi, vá xoong
Thợ hàn nồi xưa mang theo một bếp lò nhỏ, ống bễ (ống thổi gió), que hàn thiếc, nhựa thông, kéo cắt tôn, búa nhỏ. Xoong nhôm thủng đáy, ấm nhôm rò, chậu tôn thủng được vá bằng miếng nhôm, miếng tôn cắt vừa, tán đinh hoặc hàn kín. Nồi gang nứt thì khó hơn, có thợ "bắt đinh" quanh vết nứt.
| Đồ hỏng | Cách sửa thường gặp |
|---|---|
| Xoong nhôm thủng | Đắp miếng nhôm, tán đinh nhôm hai mặt |
| Chậu tôn, thùng tôn rò | Hàn thiếc, đắp vá |
| Ấm nhôm rò vòi | Hàn lại vòi, thay vòi |
| Quai xoong lỏng | Tán lại đinh quai |
| Nồi gang nứt | Bắt đinh, trám vết nứt (nếu còn sửa được) |
Tiếng gõ búa "cạch cạch" đầu ngõ và lời rao "Ai hàn nồi, vá xoong đây" là âm thanh quen của những năm 1970–1990. Ngày nay, đồ inox, chống dính rẻ và khó hàn, nghề này gần như không còn ở thành phố.
Bơm mực, sửa bút
Thời học sinh dùng bút máy, ở cổng trường, chợ, có những hàng nhỏ chuyên bơm mực, thay ngòi, thay ruột bút, sửa nắp bút. Mực bán theo lần bơm, rẻ hơn mua cả lọ. Thợ sửa bút có hộp ngòi đủ cỡ, kìm nhỏ để chỉnh ngòi toè, mài ngòi cho trơn. Khi bút bi rẻ tràn vào, nghề này thu hẹp, chỉ còn vài hàng phục vụ người dùng bút máy cao cấp.
Sửa bật lửa, nạp ga
Bật lửa xăng (kiểu Zippo), bật lửa đá, rồi bật lửa ga là món đồ của nhiều người đàn ông. Thợ sửa bật lửa ngồi vỉa hè thay đá lửa, thay bấc, nạp ga, chỉnh lửa. Hộp đồ nghề nhỏ, mấy bình ga, chiếc kính lúp. Bật lửa ga dùng một lần rẻ khiến nghề này cũng thưa dần.
Sửa ô dù, đánh chìa khoá, sửa khoá
- Sửa ô: thay nan gãy, khâu vải rách, thay cán, mùa mưa đông khách.
- Đánh chìa khoá: máy cắt chìa nhỏ đặt trên xe đạp hoặc tủ kính, đánh chìa trong vài phút.
- Sửa khoá: mở khoá khi mất chìa, thay ổ khoá. Thợ khoá uy tín thường hỏi giấy tờ, kiểm tra người nhờ có đúng chủ nhà không.
- Khâu giày dép, sửa túi: khâu đế, thay khoá kéo, dán quai.
- Sửa quạt, nồi cơm điện: những thợ điện nhỏ ở đầu ngõ.
Vì sao nghề sửa chữa nhỏ thu hẹp
Đồ dùng công nghiệp ngày càng rẻ, nhiều thứ thiết kế "dùng một lần" hoặc khó sửa. Thời gian của người dân quý hơn, mua mới nhanh hơn chờ sửa. Linh kiện thay thế cũng khó tìm. Kết quả là nhiều nghề sửa chữa biến mất trong vài chục năm, cùng với kỹ năng của những người thợ.
Nhưng điều này cũng có giá: lượng rác thải tăng, đồ còn sửa được bị vứt bỏ. Một chiếc xoong nhôm vá lại dùng thêm năm năm là năm năm không phải sản xuất một chiếc mới. Ở nhiều nơi trên thế giới, người ta đang tìm cách đưa văn hoá sửa chữa trở lại; ở Việt Nam, nó chưa mất hẳn, chỉ đang lặng lẽ thu mình vào những góc chợ, đầu ngõ.
Mạng áo, vá quần: những người thợ trong nhà
Không phải việc sửa chữa nào cũng cần ra thợ. Trong mỗi gia đình xưa, bà và mẹ là "thợ may vá" thường trực: áo rách vai thì vá miếng vải khác màu, quần sờn gối thì đắp miếng vá hình tròn, tất thủng thì mạng bằng kim và chỉ len trên một quả trứng gỗ hay bóng đèn hỏng làm cốt. Áo len cũ được tháo ra lấy len đan lại thành áo nhỏ cho em. Bố là thợ điện, thợ mộc của nhà: đóng lại chân ghế, thay cầu chì, nối dây điện. Trẻ con lớn lên giữa những việc ấy học được cách cầm kim, cầm búa từ rất sớm.
Nếp "sửa trước, thay sau"
Thế hệ ông bà, bố mẹ lớn lên trong thiếu thốn có thói quen giữ mọi thứ: xoong thủng đem vá, áo rách đem mạng, ô gãy đem sửa, dép đứt đem khâu. Thói quen ấy có khi bị con cháu coi là "tiếc của", nhưng nhìn từ góc độ môi trường, đó lại là cách sống bền vững. Người thợ sửa chữa nhỏ chính là "hạ tầng" của nếp sống đó.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều khu phố cũ vẫn còn thợ sửa ô, thợ khoá, thợ khâu giày. Tìm và nhớ địa chỉ của họ là một việc nhỏ có ích. Trước khi vứt một món đồ hỏng, thử hỏi: có sửa được không? Và với trẻ con, cùng sửa một món đồ — dán lại chiếc dép, khâu lại cúc áo, thay pin, vặn lại con ốc — là cách truyền lại nếp "sửa trước, thay sau" hiệu quả hơn mọi lời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Thợ hàn nồi vá xoong làm thế nào?
Thợ cắt miếng nhôm, miếng tôn vừa lỗ thủng, đắp lên và tán đinh hai mặt hoặc hàn thiếc cho kín. Nồi gang nứt thì bắt đinh quanh vết nứt nếu còn sửa được.
Vì sao nghề sửa chữa nhỏ ít dần?
Đồ dùng công nghiệp rẻ, nhiều thứ khó sửa hoặc dùng một lần, linh kiện khó tìm và mua mới nhanh hơn chờ sửa.
Mạng tất là gì?
Mạng tất là khâu lại chỗ thủng của tất bằng kim và chỉ len, đan chéo các sợi thành một miếng vá mịn. Người xưa thường lồng tất vào quả trứng gỗ hoặc bóng đèn hỏng làm cốt cho dễ khâu.
Bơm mực bút là nghề gì?
Đó là những hàng nhỏ ở cổng trường, chợ, chuyên bơm mực theo lần, thay ngòi, sửa bút máy cho học sinh. Nghề thu hẹp khi bút bi phổ biến.
Thợ khoá có mở khoá nhà cho bất kỳ ai không?
Thợ khoá uy tín thường hỏi giấy tờ, kiểm tra người nhờ có đúng là chủ nhà không trước khi mở khoá, để tránh tiếp tay cho trộm cắp.