Tàu điện Hà Nội leng keng 1900–1991 và tiếng còi tàu hoả xuyên Việt

Tàu điện Hà Nội chạy từ năm 1900 tới năm 1991, với tiếng chuông "leng keng" đặc trưng đến mức người Hà Nội quen gọi là "tàu leng keng". Cùng với tiếng còi tàu hoả trên tuyến đường sắt xuyên Việt, đây là những âm thanh giao thông gắn với ký ức đô thị của nhiều thế hệ, nhất là ở Hà Nội, nơi đường tàu chạy sát mái nhà dân.

Tàu điện Hà Nội: gần một thế kỷ leng keng

Tàu điện được người Pháp đưa vào Hà Nội, tuyến đầu tiên khai trương năm 1900, chạy từ khu vực Bờ Hồ lên phía Thụy Khuê, Bưởi. Về sau mạng lưới mở rộng ra nhiều tuyến: Bờ Hồ – Hà Đông, Bờ Hồ – Chợ Mơ – Bạch Mai, Bờ Hồ – Yên Phụ – Chèm, Bờ Hồ – Mơ – Vọng, Bờ Hồ – Cầu Giấy… Bờ Hồ là nhà ga trung tâm, nơi các tuyến gặp nhau.

Toa tàu chạy trên đường ray đặt giữa phố, lấy điện từ đường dây trên cao qua một cần vẹt. Người lái tàu đạp hoặc kéo chuông để báo hiệu khi qua ngã tư, đông người — tiếng "leng keng" chính là từ đó.

Đi tàu điện: những chuyện còn nhớ

• Đu tàu: thanh niên, học sinh nhảy lên bậc tàu khi tàu chạy chậm, đứng bám ngoài thành toa — nguy hiểm và bị cấm, nhưng rất phổ biến.
• Bán vé trên tàu: người soát vé đi dọc toa, xé vé giấy nhỏ.
• Tàu chậm: tàu điện chạy chậm, người đi bộ nhanh còn kịp; câu đùa "đi tàu điện cho kịp giờ thì phải đi từ hôm qua".
• Chở hàng: người buôn bán từ Hà Đông, ngoại thành mang hàng, rau, gà vịt lên tàu vào chợ.
• Tàu điện và mối tình: nhiều người kể quen nhau trên chuyến tàu đi học hằng ngày.

Khi xe đạp, xe máy ngày càng đông và đường ray xuống cấp, tàu điện chậm đi, tai nạn tăng, không còn đáp ứng được. Năm 1991, Hà Nội chính thức dừng tàu điện, đường ray dần bị bóc hoặc trải nhựa đè lên.

Tiếng còi tàu hoả

Đường sắt xuyên Việt (đường sắt Bắc – Nam) được người Pháp xây dựng từng đoạn và hoàn thành toàn tuyến năm 1936. Ga Hà Nội (ga Hàng Cỏ), ga Sài Gòn, ga Huế, ga Đà Nẵng là những nhà ga gắn với nhiều cuộc chia ly, đoàn tụ. Tiếng còi tàu kéo dài lúc tàu vào ga, lúc qua đường ngang là âm thanh mà người sống gần đường sắt nghe hằng ngày.

Thời đầu máy hơi nước, còi tàu là tiếng hơi rít "tu tu" đặc trưng, đi kèm khói đen và tiếng "xình xịch". Về sau đầu máy diesel thay thế, tiếng còi điện cao và gắt hơn. Nhiều người vẫn dùng chữ "tàu xình xịch" để gọi tàu hoả khi kể chuyện với trẻ con.

Phố đường tàu Hà Nội

Ở Hà Nội, đoạn đường sắt từ ga Hà Nội lên cầu Long Biên chạy xuyên qua khu dân cư, có nơi tàu chạy cách mái hiên nhà dân chỉ vài bước chân. Người dân ở đây quen sống theo giờ tàu: tàu sắp qua thì dọn đồ, kéo trẻ con vào nhà, tàu qua rồi lại bày hàng ra. Tiếng còi và tiếng bánh sắt rầm rập là nhịp sống hằng ngày.

Từ khoảng cuối thập niên 2010, khu "phố đường tàu" trở thành điểm hút khách du lịch, nhiều quán cà phê mọc lên sát đường ray. Vì lo ngại an toàn, chính quyền đã nhiều lần yêu cầu dẹp các hàng quán kinh doanh sát đường sắt và hạn chế khách tụ tập. Đây là nơi không nên đứng chụp ảnh trên đường ray khi tàu sắp chạy qua.

Âm thanh giao thông khác của thành phố xưa

• Chuông xe đạp "kính coong" — hàng nghìn chiếc xe đạp trên phố giờ tan tầm.
• Tiếng xích lô lạch cạch, tiếng người đạp xích lô mời khách.
• Còi xe Cub, xe Vespa đời đầu, tiếng máy xe hai thì "bành bạch".
• Còi tàu thuỷ trên sông Hồng, sông Sài Gòn, bến Bạch Đằng.
• Tiếng ngựa của xe thổ mộ ở Sài Gòn, Gò Vấp xưa và xe ngựa ở nhiều tỉnh miền Nam.

Góc nhìn hôm nay

Hà Nội đã có tàu điện trên cao (đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông vận hành từ năm 2021, tuyến Nhổn – ga Hà Nội vận hành đoạn trên cao từ năm 2024). Một số tuyến chạy gần đúng hướng các tuyến tàu điện cũ như Bờ Hồ – Hà Đông, như một vòng lặp của lịch sử. TP.HCM vận hành tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên từ cuối năm 2024.

Muốn tìm dấu vết tàu điện cũ, có thể xem ảnh tư liệu ở các triển lãm của Bảo tàng Hà Nội, sách ảnh về Hà Nội xưa. Và nếu ông bà từng đi tàu điện, hãy hỏi họ tuyến nào, vé bao nhiêu, ngồi toa nào — câu trả lời sẽ là một tấm bản đồ sống của thành phố.