Tò he là gì: đồ chơi nặn bột màu của làng Xuân La và cách nặn tại nhà

Tò he là đồ chơi dân gian nặn bằng bột gạo nếp hấp chín, nhuộm màu, tạo thành con vật, nhân vật, hoa quả gắn trên que tre. Nghề tò he gắn với làng Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội), nơi người làng mang hộp bột màu đi khắp các hội làng, chợ phiên, cổng trường, nặn tại chỗ cho trẻ con xem. Một chiếc tò he vừa là đồ chơi, vừa là "tác phẩm" nhỏ, và ngày xưa còn ăn được.

Tò he làm từ gì

Bột làm tò he là bột gạo nếp (có khi trộn thêm gạo tẻ) nhào với nước, hấp chín rồi nhồi thật dẻo. Màu truyền thống lấy từ cây cỏ: đỏ từ gấc, vàng từ nghệ hoặc hoa hoè, xanh từ lá riềng hoặc lá cây, đen từ than rơm, tím từ lá cẩm. Bột trắng để nguyên. Vì làm từ gạo và màu tự nhiên, tò he xưa có thể ăn được — nhiều người lớn tuổi kể đã chơi chán rồi nướng tò he lên ăn.

Ngày nay nhiều người làm tò he dùng phẩm màu thực phẩm hoặc thêm chất bảo quản để tò he để được lâu, không mốc. Tò he hiện đại vì vậy thường không nên ăn.

Làng Xuân La và những người "đi tò he"

Xuân La thuộc xã Phượng Dực cũ (Phú Xuyên), cách trung tâm Hà Nội khoảng bốn mươi cây số. Nghề tò he ở đây có từ lâu đời; người làng kể nghề được truyền qua nhiều thế hệ, ban đầu nặn đồ lễ cúng (mâm ngũ quả, con giống bằng bột) rồi dần thành đồ chơi cho trẻ con. Lúc nông nhàn, đàn ông trong làng khoác hộp gỗ đựng bột màu, que tre, đi bộ khắp các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, theo mùa hội làng, hội chùa để bán tò he.

Gọi là "tò he" có nhiều cách giải thích. Phổ biến nhất là người bán thường mang theo chiếc kèn nhỏ nặn bằng bột hoặc làm bằng tre, thổi "tò he, tò he" để gọi trẻ con — và cái tên gắn vào món đồ từ đó. Đây là cách giải thích dân gian được nhiều nghệ nhân kể lại.

Nặn một con tò he thế nào

1. Lấy bột: véo một ít bột màu chính, xoa tròn trong lòng bàn tay.
2. Tạo hình cơ bản: lăn dài, vê tròn, ép dẹt tuỳ hình con vật.
3. Cắm que: xiên vào que tre nhỏ để cầm.
4. Thêm chi tiết: dùng lược nhỏ, dao tre, kéo con để tạo vảy cá, lông gà, nếp áo.
5. Đắp màu phụ: mắt, mỏ, mào, hoa văn bằng những sợi bột màu nhỏ.

Nghệ nhân giỏi nặn một con gà trống, con rồng, ông Tôn Ngộ Không hay một nàng tiên chỉ trong vài phút, ngay trước mắt khách. Trẻ con đứng xem là một phần không thể thiếu: xem bột từ cục tròn hoá thành con vật như phép màu.

Tò he xưa nặn gì

• Con giống: gà, vịt, trâu, lợn, cá, chim — con vật quen thuộc của làng quê.
• Mười hai con giáp: phổ biến dịp Tết, nhất là con giáp của năm.
• Nhân vật truyện: Thánh Gióng, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, ông Bụt, cô Tấm.
• Hoa quả: chùm nho, quả đào, mâm ngũ quả nhỏ.
• Kèn tò he: chiếc kèn nhỏ thổi được.

Về sau, tò he nặn cả nhân vật hoạt hình hiện đại theo yêu cầu của trẻ con: siêu nhân, nhân vật phim Nhật, phim Mỹ. Nghề thích nghi để sống.

Tò he hôm nay

Tò he không còn là đồ chơi hằng ngày của trẻ con, nhưng vẫn sống ở phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, các lễ hội, khu du lịch, bảo tàng, các buổi trải nghiệm ở trường học. Nhiều nghệ nhân Xuân La mở lớp dạy nặn tò he cho trẻ em, nhận làm tò he trang trí. Có nghệ nhân mang tò he ra nước ngoài trình diễn tại các lễ hội văn hoá.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và nhiều trung tâm văn hoá thường tổ chức ngày hội trải nghiệm đồ chơi dân gian, trong đó có góc nặn tò he cho trẻ con thử.

Góc nhìn hôm nay: nặn tò he ở nhà

Có thể làm bột tò he đơn giản tại nhà: bột nếp trộn chút bột năng, nhào nước ấm, hấp chín, nhồi dẻo; chia phần, nhuộm bằng nước gấc, nước nghệ, nước lá dứa, nước lá cẩm. Bột tự làm không chất bảo quản, chơi xong có thể bỏ đi an toàn. Nặn tò he giúp trẻ luyện đôi tay khéo léo và kiên nhẫn — một con gà mỏ đỏ đầu tiên của con, dù méo mó, là món quà đáng giữ ảnh lại.

Lưu ý: bột tò he mua ngoài thường có chất bảo quản, không cho trẻ nhỏ cho vào miệng. Với trẻ dưới ba tuổi, nên dùng bột tự làm và luôn có người lớn ngồi cùng.