Bi ve là những viên bi thuỷ tinh tròn, trong có những sợi màu xoắn, còn bi sắt là viên bi thép lấy từ vòng bi xe đạp, xe máy hỏng. Ở Việt Nam, chơi bi là thú vui của trẻ con trai suốt nhiều thế hệ: búng bi vào lỗ, bắn bi trong vòng, ăn bi của nhau. Túi bi căng phồng trong túi quần là "gia tài" của một cậu bé tuổi lên mười.
Bi ve, bi sắt, bi đất
| Loại bi | Từ đâu ra | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bi đất | Đất sét tự vo tròn, phơi khô hoặc nung | Rẻ nhất, dễ vỡ, loại bi đầu tiên ở nông thôn xưa |
| Bi ve (bi thuỷ tinh) | Mua ở chợ, hàng tạp hoá | Trong suốt, có lõi sợi màu xoắn |
| Bi sắt | Tháo từ vòng bi (ổ bi) xe đạp, xe máy hỏng | Nặng, sáng bóng, bắn mạnh, "quý" hơn bi ve |
| Bi "cái" (bi to) | Bi ve hoặc bi sắt cỡ lớn | Dùng làm bi bắn chính, được giữ kỹ |
Bi sắt từ vòng bi xe máy được coi là "hàng hiếm": đứa nào có bố làm thợ sửa xe hay nhà có xe hỏng là có nguồn bi sắt dồi dào. Bi ve nhiều màu thì được chọn kỹ — viên nào lõi đẹp, trong không bọt khí là viên để dành, không mang ra chơi ăn thua.
Những cách chơi bi phổ biến
Búng bi vào lỗ
Đào một hoặc vài lỗ nhỏ trên nền đất cứng (sân, gốc cây, ven đường). Mỗi người lần lượt búng bi từ vạch xuất phát vào lỗ; vào lỗ rồi thì được bắn vào bi người khác. Ai bắn trúng thì "ăn" bi, hoặc được tiếp tục lượt. Cách chơi và luật cụ thể thay đổi theo từng xóm, từng nhóm bạn.
Bắn bi trong vòng
Vẽ một vòng tròn hoặc tam giác trên đất, mỗi người góp vài viên bi vào giữa. Lần lượt dùng bi cái búng từ vạch ngoài để bắn bi ra khỏi vòng; bi nào văng ra là của người bắn.
Cách búng bi
Kiểu búng phổ biến nhất ở Việt Nam là đặt viên bi giữa ngón cái và ngón trỏ cong lại, tì một đốt tay xuống đất, dùng ngón cái bật mạnh. Có đứa búng "thần sầu", bắn trúng bi cách mấy mét. Cũng có kiểu kẹp bi giữa hai ngón rồi ném, hoặc "giáng" từ trên cao xuống — tuỳ luật nhóm cho phép.
Mùa bi và luật ngầm của trẻ con
Không ai quy định nhưng trẻ con có "mùa" của từng món: mùa bi, mùa đáo, mùa diều, mùa quay. Mùa bi thường là mùa khô, đất cứng, sân phẳng. Cả xóm rộ lên chơi bi vài tuần rồi lại chuyển sang món khác.
Luật chơi bi được thoả thuận ngay trước mỗi ván: được "giáng" hay không, bi chạm vạch có tính không, có "chơi thật" (ăn bi) hay "chơi giả" (trả lại). "Chơi thật" thường gây cãi nhau, khóc lóc, có khi về mách bố mẹ. Đó cũng là những bài học đầu tiên về luật lệ, công bằng, thua cuộc — trẻ con tự đặt luật, tự phân xử.
Bi ve được làm thế nào
Bi ve công nghiệp được làm bằng cách nung chảy thuỷ tinh, thêm sợi thuỷ tinh màu vào dòng chảy, cắt thành từng giọt rồi cho lăn giữa các trục xoay để thành viên tròn đều khi nguội. Sợi màu bị xoắn trong lúc lăn tạo thành lõi hình cánh hoa đặc trưng. Đồ chơi bi thuỷ tinh có lịch sử dài ở châu Âu; bi bằng đất, đá thì có từ rất xa xưa ở nhiều nền văn minh.
An toàn với bi
- Hóc nghẹn: bi là dị vật nguy hiểm hàng đầu với trẻ dưới ba tuổi. Nhà có em nhỏ phải cất bi của anh chị cẩn thận.
- Mắt: bắn bi sắt mạnh, nhất là bằng súng cao su, có thể làm tổn thương mắt nghiêm trọng. Không bắn bi về phía người khác.
- Trượt ngã: bi rơi trên sàn nhà, cầu thang dễ làm người lớn tuổi trượt ngã.
- Vệ sinh: chơi trên đất, tay bẩn; rửa tay sau khi chơi.
Góc nhìn hôm nay
Bi ve vẫn được bán ở các cửa hàng đồ chơi, nhưng trẻ con thành phố ít còn nền đất để đào lỗ búng bi. Bi thuỷ tinh giờ thường thành đồ trang trí, đồ dùng trong bể cá, bình hoa, hoặc để trẻ đếm, phân loại màu.
Nếu có dịp về quê, một bãi đất phẳng và vài viên bi là đủ cho bố con một buổi chiều: bố dạy con cách búng "kiểu ngày xưa", con dạy bố luật mới của mình. Và nhớ cất kỹ túi bi khi về nhà có em bé.
Bi và đáo: hai món chơi anh em
Gần với chơi bi là chơi đáo (có nơi gọi là đánh đáo, đánh khăng đáo tuỳ vùng): thay vì bi, người chơi dùng đồng xu, đồng chinh cũ, nắp chai đập dẹt hoặc mảnh sành mài tròn làm "con đáo", ném vào một lỗ hay một vạch đích. Đáo phổ biến ở cả nông thôn lẫn phố, nhất là khi trẻ con chưa có bi. Nhiều người lớn tuổi kể đã mài cả buổi một mảnh sành cho tròn và phẳng để làm con đáo "ruột". Bi, đáo, khăng, quay (con quay gỗ) là bốn món mà trẻ con trai thập niên 1970–1990 hay chơi xoay vòng theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Bi ve làm bằng gì?
Bi ve làm bằng thuỷ tinh nung chảy, thêm sợi thuỷ tinh màu, cắt thành giọt rồi lăn tròn trên trục xoay khi nguội. Lõi màu xoắn tạo nên hoa văn đặc trưng.
Bi sắt lấy từ đâu?
Trẻ con ngày xưa thường tháo bi sắt từ vòng bi (ổ bi) xe đạp, xe máy hỏng. Bi sắt nặng, bóng, được coi là quý hơn bi ve.
Chơi bi có những cách nào?
Phổ biến là búng bi vào lỗ đào trên đất rồi bắn bi người khác, và bắn bi ra khỏi vòng vẽ trên đất. Luật cụ thể thường do nhóm bạn thoả thuận trước mỗi ván.
Trẻ mấy tuổi chơi bi được?
Bi là dị vật dễ gây hóc với trẻ dưới ba tuổi. Trẻ lớn hơn chơi được nhưng cần dặn không cho bi vào miệng, mũi và không bắn bi về phía người khác.
Mùa bi là gì?
Trẻ con ngày xưa thường chơi theo "mùa": mùa bi, mùa diều, mùa đáo, cả xóm rộ chơi một món vài tuần rồi chuyển sang món khác. Mùa bi thường là mùa khô, đất cứng.