Chong chóng là đồ chơi quay theo gió, làm từ một tờ giấy vuông cắt chéo bốn góc gập vào tâm, hoặc từ nan tre, lá dừa, gắn lên que bằng một chiếc đinh hay gai. Trẻ con cầm chong chóng chạy ngược gió cho cánh quay tít, hoặc cắm lên hàng rào, đầu xe đạp. Đây là món đồ chơi tự làm dễ nhất, rẻ nhất, và gần như đứa trẻ nào ở làng quê Việt cũng từng làm ít nhất một lần.
Ba kiểu chong chóng quen thuộc
| Kiểu | Vật liệu | Cách quay |
|---|---|---|
| Chong chóng giấy bốn cánh | Giấy vở, giấy màu, giấy bìa mỏng | Gió thổi vào mặt cánh |
| Chong chóng lá dừa | Lá dừa tươi tước đôi, đan chéo | Cắm que, chạy ngược gió |
| Chong chóng tre (chuồn chuồn tre bay) | Nan tre vót cánh quạt, cắm vào que tròn | Xoe que giữa hai lòng bàn tay rồi thả cho bay lên |
| Chong chóng nhựa nhiều màu | Nhựa mỏng, que nhựa | Mua ở chợ Tết, hội chợ |
Làm chong chóng giấy trong năm phút
- Cắt một tờ giấy hình vuông, cạnh khoảng 15–20 cm.
- Kẻ hai đường chéo, cắt từ mỗi góc vào gần tâm, chừa lại một khoảng nhỏ ở giữa.
- Gập một góc của mỗi cánh (cách nhau một góc) vào tâm, chồng lên nhau.
- Dùng một chiếc đinh ghim hoặc gai bưởi xuyên qua tâm và các góc đã gập.
- Cắm đinh vào đầu que tre, đũa hoặc cành cây; chèn một hạt cườm hay miếng tẩy nhỏ giữa giấy và que cho chong chóng quay trơn.
Ngày xưa không có đinh ghim, trẻ con dùng gai bưởi, gai chanh hoặc một mẩu thép mảnh. Que là thân cây sắn, cây lau, đoạn nan tre. Giấy là giấy vở cũ, giấy lịch, có khi giấy kẹo. Chong chóng làm xong chạy một vòng sân là thấy ngay có quay không.
Chong chóng lá dừa của miền Nam
Ở miền Tây và vùng ven biển miền Trung, trẻ con làm chong chóng từ lá dừa. Hai đoạn lá dừa tước đôi, đan chéo vào nhau thành bốn cánh, cắm vào một que nhỏ hoặc gai. Người lớn trong nhà còn dùng lá dừa đan cào cào, châu chấu, con cá, chiếc nhẫn cho trẻ con chơi. Đồ chơi lá dừa là ký ức tuổi thơ quen thuộc của nhiều người miền Nam, và đến nay vẫn được làm ở các khu du lịch miệt vườn.
Chuồn chuồn tre bay: chong chóng bay lên trời
Chong chóng tre bay (nhiều nơi gọi là "chuồn chuồn tre" hay "cánh quạt tre") là một nan tre vót thành cánh quạt hai lá xoắn ngược nhau, giữa đục lỗ cắm vào một que tre tròn. Đặt que giữa hai lòng bàn tay, xoe mạnh rồi buông, chong chóng quay tít và bay vút lên cao trước khi rơi xuống. Món đồ chơi này có ở nhiều nước châu Á từ rất lâu; tại Trung Quốc, nó được ghi chép từ khoảng thế kỷ 4 và thường được nhắc như một "tổ tiên" xa của cánh quạt trực thăng.
Chuồn chuồn tre (loại hình con chuồn chuồn đậu cân bằng trên đầu ngón tay) là món khác: nan tre vót hình chuồn chuồn, hai cánh nặng ở đầu mút giúp nó đứng thăng bằng trên mũi. Đây là đồ chơi lưu niệm phổ biến ở Hà Nội, Hội An.
Vì sao chong chóng quay
Mỗi cánh chong chóng được gập hoặc vót nghiêng. Khi gió thổi vào, mặt nghiêng của cánh đổi hướng luồng gió và nhận lại một lực đẩy về một phía. Bốn cánh nghiêng cùng một chiều nên lực cộng lại thành chuyển động quay quanh tâm. Đó cũng là nguyên lý của cối xay gió, tua-bin gió phát điện ngày nay.
Chong chóng là bài học vật lý đầu tiên dễ hiểu nhất cho trẻ: thử gập cánh theo chiều ngược lại, chong chóng sẽ quay ngược chiều; thử gập phẳng, nó sẽ không quay.
Chong chóng trong đời sống và lễ hội
- Đồ chơi chợ Tết: chong chóng giấy màu, chong chóng nhựa được bán cùng trống bỏi, kèn giấy.
- Đuổi chim: ở ruộng, vườn, người ta cắm chong chóng hoặc chong chóng làm từ lon bia để xua chim ăn lúa, ăn quả.
- Trang trí: hàng chong chóng cắm dọc lối đi, bờ rào trong lễ hội, khu vui chơi.
- Nhà trẻ, lớp học: làm chong chóng là hoạt động thủ công đầu tiên của nhiều lớp mẫu giáo.
An toàn khi chơi chong chóng
Chong chóng rất lành, nhưng vẫn có vài lưu ý: đinh ghim, gai ở tâm chong chóng có thể đâm vào tay, mắt — nên bẻ cong hoặc bọc đầu nhọn, dùng que mềm cho trẻ nhỏ. Chuồn chuồn tre bay vút lên có thể bay trúng mặt người xung quanh; chơi ở chỗ rộng, không hướng về phía người khác. Trẻ chạy theo chong chóng dễ ngã — chọn sân bằng, xa đường xe.
Góc nhìn hôm nay
Chong chóng là một trong số ít đồ chơi dân gian chưa bao giờ mất: vẫn bán ở chợ, vẫn có trong lớp học, vẫn được trẻ con tự làm. Cái mất đi có lẽ là cảnh cả nhóm trẻ chạy ầm ầm trên đê, mỗi đứa giơ một chiếc chong chóng giấy vở tự làm. Một chiều gió, đưa con ra bãi trống, mỗi người một chiếc chong chóng tự gập — cảnh đó vẫn còn trong tầm tay.
Câu hỏi thường gặp
Làm chong chóng giấy thế nào?
Cắt tờ giấy vuông, cắt từ bốn góc vào gần tâm, gập một góc mỗi cánh vào giữa rồi ghim vào đầu que. Chèn hạt cườm giữa giấy và que để chong chóng quay trơn.
Vì sao chong chóng quay được?
Các cánh gập nghiêng cùng chiều, khi gió thổi vào mỗi cánh nhận một lực đẩy lệch về một phía, cộng lại thành chuyển động quay. Đây cũng là nguyên lý của cối xay gió.
Chuồn chuồn tre là gì?
Chuồn chuồn tre là đồ chơi tre vót hình con chuồn chuồn, hai cánh nặng ở đầu giúp nó đứng thăng bằng trên đầu ngón tay. Đây là món lưu niệm quen ở Hà Nội, Hội An.
Chong chóng tre bay lên trời làm thế nào?
Vót nan tre thành cánh quạt hai lá xoắn ngược, cắm vào que tròn, xoe que giữa hai lòng bàn tay rồi thả ra. Chong chóng quay và bay vút lên.
Chong chóng lá dừa làm thế nào?
Lấy hai đoạn lá dừa tước đôi, đan chéo vào nhau thành bốn cánh rồi cắm vào que nhỏ. Đây là đồ chơi quen của trẻ con miền Nam.