Dây chun, nhảy dây và chơi chuyền là ba món chơi gắn với tuổi thơ của các bé gái Việt Nam nhiều thế hệ. Dây chun (dây thun) được nối thành sợi dài để nhảy, hoặc dùng để "bắn chun", "ăn chun"; nhảy dây đơn và dây tập thể vừa là thú vui vừa là bài thể dục; còn chơi chuyền là tung quả nhỏ lên, nhặt que chuyền xuống đất theo nhịp bài đồng dao. Tất cả chỉ cần vài món đồ rẻ tiền, một khoảng sân và một nhóm bạn.
Dây chun: món đồ chơi một nghìn công dụng
Dây chun là vòng cao su nhỏ dùng buộc túi, buộc tóc, buộc tiền. Với trẻ con, nó là một kho đồ chơi:
- Nhảy chun: nối hàng trăm sợi chun thành dây dài, hai người căng dây ở hai đầu (ngang mắt cá, đầu gối, hông, rồi cao dần), người thứ ba nhảy qua theo nhiều kiểu.
- Bắn chun: đặt chun trên mặt đất hoặc mặt bàn, búng hoặc thổi để chun của mình đè lên chun bạn là "ăn".
- Bện chun: dùng ngón tay bện chun thành hình ngôi sao, chiếc thang, chiếc võng — giống món chơi dây "cat's cradle" ở phương Tây nhưng dùng chun hoặc dây len.
- Tích chun: gom chun đủ màu thành chuỗi dài, quấn quanh cổ tay như tài sản.
Thập niên 1980–1990, chun bán theo túi ở hàng tạp hoá, hoặc trẻ con nhặt chun buộc bánh, buộc rau ngoài chợ. Một sợi dây nhảy chun đủ dài là kết quả của nhiều tuần tích góp cả nhóm.
Nhảy dây: một mình hay cả nhóm
| Kiểu nhảy | Cách chơi |
|---|---|
| Nhảy dây đơn | Một người tự quay dây qua đầu và nhảy, đếm số lần không vấp |
| Nhảy dây đôi | Hai người cùng nhảy trong một vòng dây do một người quay |
| Nhảy dây tập thể | Hai người quay dây dài, từng người lần lượt chạy vào nhảy rồi chạy ra |
| Nhảy chun | Dây chun căng cố định, nhảy qua, móc chân, xoắn dây theo động tác |
Dây nhảy ngày xưa là sợi thừng nhỏ, dây chuối khô bện, dây điện cũ bóc ruột hoặc dây chun nối. Nhảy dây tập thể thường đi kèm lời đồng dao đếm nhịp để người nhảy biết lúc nào vào, lúc nào ra.
Nhảy dây là bài thể dục tốt: luyện tim phổi, phối hợp tay chân, sức bật. Đến nay nó vẫn có trong chương trình thể dục ở trường học và các cuộc thi nhảy dây.
Chơi chuyền: khéo tay và thuộc lời
Chơi chuyền cần một quả nhỏ để tung (quả cà pháo, quả bưởi non, quả bóng nhỏ, có khi hòn đá tròn) và một bó que chuyền (khoảng mười que tre vót hoặc đũa ngắn). Người chơi tung quả lên, trong lúc quả còn trên không thì nhặt que theo số lượng hoặc kiểu đã định, rồi bắt lại quả trước khi nó chạm đất. Mỗi "bàn" chuyền là một bậc khó hơn: nhặt một que, hai que, ba que… rồi chuyền que từ tay này sang tay kia, đặt que qua kẽ tay.
Chơi chuyền luôn đi với những bài đồng dao đếm nhịp, mỗi tiếng là một lần tung bắt. Lời đồng dao khác nhau theo vùng, có câu đếm số, có câu kể tên đồ vật, con vật. Trẻ con thuộc lời trước rồi mới chuyền giỏi, vì chính lời là nhịp.
Ở một số nơi, chơi chuyền dùng sỏi, hạt (giống kiểu chơi năm viên sỏi ở Malaysia, Singapore) thay vì que — các nước Đông Nam Á có nhiều phiên bản giống nhau.
Vì sao đây là "món của con gái"
Không có luật nào cấm con trai chơi chuyền hay nhảy chun, nhưng thói quen xưa thường chia: con trai chơi bi, đáo, khăng, quay, đá bóng; con gái chơi chuyền, nhảy dây, ô ăn quan, đánh chắt. Một phần vì quan niệm, một phần vì nhóm bạn thường tách theo giới ở tuổi tiểu học. Ngày nay sự phân chia ấy đã mờ đi nhiều, và nên khuyến khích mọi trẻ thử mọi món.
Lợi ích ít ai để ý
- Vận động: nhảy dây, nhảy chun là bài tập tim mạch tự nhiên.
- Khéo léo: chơi chuyền luyện phối hợp mắt và tay, phản xạ.
- Nhịp điệu và ngôn ngữ: đồng dao giúp trẻ cảm nhận nhịp, vần, mở rộng vốn từ.
- Kỹ năng nhóm: thay phiên, chờ lượt, thoả thuận luật, chấp nhận thua.
An toàn
Dây chun căng mạnh búng vào mắt rất nguy hiểm — dặn trẻ không bắn chun vào mặt nhau. Nhảy dây trên nền bê tông nên đi giày, tránh trượt. Trẻ nhỏ dưới ba tuổi không nên chơi với chun, sỏi, hạt vì nguy cơ hóc. Dây nhảy không quấn quanh cổ.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều trường tiểu học, nhà văn hoá đã đưa nhảy dây, chơi chuyền, nhảy chun vào giờ ra chơi để giảm thời gian trẻ ngồi với màn hình. Một túi chun, mười chiếc đũa và một quả bóng nhỏ là bộ đồ chơi rẻ nhất có thể mua — và một bà, một mẹ còn nhớ lời đồng dao là "giáo viên" tốt nhất. Thử dạy con một bài chuyền ngày xưa, và xem con mất bao lâu để vượt qua bàn của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chơi chuyền là gì?
Chơi chuyền là tung một quả nhỏ lên, nhặt hoặc chuyền que trong lúc quả còn trên không rồi bắt lại, theo nhịp bài đồng dao. Mỗi bàn khó dần lên.
Nhảy chun chơi thế nào?
Nối nhiều sợi chun thành dây dài, hai người căng ở hai đầu với độ cao tăng dần từ mắt cá tới hông, người thứ ba nhảy qua theo các kiểu động tác. Vấp thì đổi người.
Nhảy dây có tốt cho sức khoẻ không?
Có. Nhảy dây là bài tập tim mạch, giúp tăng sức bền, phối hợp tay chân và sức bật. Nên nhảy trên nền phẳng, đi giày phù hợp.
Quả chuyền ngày xưa dùng quả gì?
Trẻ con hay dùng quả cà pháo, quả bưởi non, quả bóng nhỏ hoặc hòn đá tròn. Que chuyền là que tre vót hoặc đũa ngắn.
Bắn chun là gì?
Bắn chun là đặt dây chun xuống mặt phẳng, búng hoặc thổi để chun mình đè lên chun bạn thì được ăn. Đây là món chơi rẻ tiền phổ biến của trẻ con thập niên 1980–1990.