Thả diều là thú vui của trẻ con và cả người lớn ở làng quê Việt Nam mỗi mùa gió, nhất là sau vụ gặt khi đồng ruộng trống. Diều giấy tự làm bằng nan tre và giấy vở cũ là đồ chơi của trẻ con; diều sáo — diều lớn gắn bộ sáo kêu vi vu trên trời — là thú chơi tao nhã của người lớn, gắn với những làng có truyền thống như Bá Dương Nội (Hà Nội). Tiếng sáo diều chiều quê là một trong những âm thanh được nhắc nhiều nhất trong thơ văn Việt.
Các loại diều quen thuộc
| Loại diều | Đặc điểm | Ai hay chơi |
|---|---|---|
| Diều giấy (diều cá, diều thoi) | Khung nan tre, dán giấy vở, giấy báo, có đuôi dài | Trẻ con |
| Diều cánh cốc (diều cánh chim) | Hình cánh chim, khung tre cong, dán giấy dó hoặc vải | Người lớn, các làng chơi diều |
| Diều sáo | Diều lớn gắn bộ sáo tre, khi bay phát ra tiếng | Người lớn, hội diều |
| Diều nilon | Khung tre hoặc nhựa, mặt nilon, rẻ | Trẻ con từ thập niên 1990 |
| Diều nghệ thuật | Hình rồng, phượng, cá chép, nhiều mảnh | Hội diều, lễ hội |
Làm một chiếc diều giấy kiểu xưa
- Vót nan: chẻ tre già thành hai nan mỏng, một nan dọc (sống diều) và một nan ngang cong nhẹ.
- Buộc khung: buộc hai nan thành hình chữ thập hoặc hình thoi bằng chỉ, dây gai.
- Dán giấy: dán giấy vở, giấy báo lên khung; ngày xưa trẻ con dùng cơm nguội nghiền làm hồ.
- Làm đuôi: nối giấy, vải vụn hoặc dây có tua thành đuôi dài giúp diều cân bằng.
- Buộc dây "lèo": hai đầu dây buộc vào sống diều, chỗ chụm lại nối với dây thả. Vị trí lèo quyết định góc diều với gió — chỉnh đúng thì diều bay ổn, sai thì diều cắm đầu.
Trẻ con ngày xưa học làm diều từ anh chị, không có sách. Chiếc diều đầu tiên thường lộn nhào mấy lần mới bay được, và việc chỉnh lèo là "bí kíp" từng đứa tự rút ra.
Diều sáo: tiếng nhạc trên trời
Diều sáo là đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ. Bộ sáo diều làm bằng ống tre, ống nứa khoét lỗ, nhiều ống to nhỏ khác nhau ghép lại (sáo cồng, sáo đẩu, sáo còi). Khi diều bay cao, gió lùa qua miệng sáo tạo ra những âm thanh trầm bổng vi vu. Người chơi diều sáo chọn diều lớn, dây chắc, thả từ chiều tới đêm, có khi buộc diều qua đêm trên trời cho sáo kêu.
Làng Bá Dương Nội (Đan Phượng, Hà Nội) nổi tiếng với truyền thống chơi diều sáo và tổ chức hội thi diều. Ở nhiều tỉnh đồng bằng như Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương cũ cũng có các làng giữ thú chơi này. Hội diều thường thi diều bay cao, bay đẹp, sáo hay.
Tiếng sáo diều là thứ âm thanh của chiều quê mà nhiều nhà thơ, nhạc sĩ đã đưa vào tác phẩm; với người xa quê, đó là một trong những thanh âm gợi nhớ mạnh nhất.
Mùa diều
Ở miền Bắc, mùa thả diều đẹp nhất thường là sau vụ gặt (tháng năm, tháng sáu và tháng mười âm lịch) khi gió nồm hoặc gió heo may thổi đều, cánh đồng rạ trống trải. Ở miền Nam, mùa diều là mùa khô, từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư, khi gió chướng thổi mạnh. Đồng ruộng, đê sông, bãi biển, sân vận động là chỗ thả diều quen thuộc.
An toàn khi thả diều
Thả diều là thú vui đẹp nhưng có những tai nạn thật:
- Đường dây điện: tai nạn nghiêm trọng nhất. Diều vướng dây điện, trẻ trèo cột, kéo dây — có thể bị điện giật chết người. Tuyệt đối không thả diều gần đường dây điện, trạm biến áp; diều vướng thì bỏ, không cố gỡ.
- Gần đường giao thông: dây diều căng ngang đường có thể gây tai nạn cho người đi xe máy.
- Sân bay: thả diều gần sân bay, đường bay bị cấm vì nguy hiểm cho máy bay.
- Dây cắt tay: dây cước, dây có tẩm keo cứa đứt tay khi diều kéo mạnh; nên đeo găng hoặc quấn dây vào ống.
- Mải ngước nhìn: trẻ vừa chạy vừa ngước diều dễ ngã xuống ao, mương; chọn chỗ thả rộng, bằng phẳng.
Góc nhìn hôm nay
Đô thị hoá làm chỗ thả diều thu hẹp, nhưng thả diều đang được nhiều gia đình tìm lại: bãi sông, công viên rộng, bãi biển, đồng ruộng ngoại thành vào chiều cuối tuần. Các lễ hội diều ở Huế, Vũng Tàu, Hà Nội thu hút cả người chơi nước ngoài.
Làm một chiếc diều giấy cùng con từ nan tre, giấy vở cũ và hồ dán là một buổi chiều đầy đủ: cắt, buộc, dán, chỉnh lèo, rồi chạy ra bãi đất trống chờ gió. Lần đầu diều không bay cũng không sao — ông bà, bố mẹ ngày xưa cũng thế.
Câu hỏi thường gặp
Làm diều giấy đơn giản thế nào?
Dùng hai nan tre mỏng buộc thành khung chữ thập hoặc hình thoi, dán giấy lên, làm đuôi dài bằng giấy hoặc vải và buộc dây lèo vào sống diều. Chỉnh vị trí lèo cho tới khi diều bay ổn.
Diều sáo là gì?
Diều sáo là diều lớn gắn bộ sáo bằng ống tre, nứa. Khi diều bay, gió lùa qua sáo tạo ra tiếng vi vu trầm bổng.
Làng nào nổi tiếng chơi diều sáo?
Làng Bá Dương Nội ở Đan Phượng, Hà Nội nổi tiếng với truyền thống diều sáo và hội thi diều. Nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ khác cũng giữ thú chơi này.
Mùa nào thả diều đẹp nhất?
Ở miền Bắc là sau vụ gặt khi gió thổi đều và đồng trống; ở miền Nam là mùa khô có gió chướng, khoảng tháng mười hai tới tháng tư.
Thả diều nguy hiểm ở chỗ nào?
Nguy hiểm nhất là thả gần đường dây điện, có thể bị điện giật khi diều vướng. Không thả gần đường giao thông, sân bay và chỗ có ao mương.