Tủ đứng, hòm gỗ, rương và tráp: đồ cất giữ trong nhà Việt xưa

Trong nhà người Việt xưa, quần áo, giấy tờ và của quý không nằm trong tủ âm tường mà nằm trong hòm gỗ, rương, và về sau là chiếc tủ đứng có gương. Hòm và rương là đồ cất giữ lâu đời của nhà nông, tủ chè là nơi bày ấm chén đồ thờ của nhà khá giả, còn tủ đứng cánh gương là món đồ "mơ ước" của nhiều gia đình thành phố thập niên 1970–1990.

Nhìn vào đồ cất giữ của một nhà là biết họ quý thứ gì: tấm áo dài mặc ngày cưới, xấp giấy khai sinh, bằng khen, mấy chỉ vàng gói trong khăn tay.

Hòm, rương, tráp: ba cỡ cất giữ

Hòm gỗ của nhà nông

Hòm gỗ là khối hộp chữ nhật đóng bằng gỗ mít, gỗ xoan, gỗ lim tuỳ nhà, nắp có bản lề và khoá móc. Hòm đặt ở buồng trong hoặc kê dưới gầm giường. Quần áo xếp vào hòm thường được kèm mấy củ long não hoặc túi lá để chống gián, mọt — mùi long não mỗi lần mở hòm là ký ức của nhiều người.

Hòm cũng là chỗ đựng thóc giống, hạt giống cho mùa sau, vì gỗ kín, chuột khó cắn. Nhà nào có hòm gỗ lim dày, có khoá đồng, là nhà có của.

Rương và tráp: của hồi môn

Rương thường đẹp hơn hòm: có thể sơn son, có góc bọc đồng, khoá đồng hoa văn. Trong lễ cưới hỏi ở nhiều vùng, nhà gái chuẩn bị rương đựng quần áo, chăn chiếu cho con gái mang về nhà chồng. Rương ấy theo người phụ nữ cả đời, đựng những thứ riêng của bà.

Tráp là hộp gỗ nhỏ, thường sơn son thếp vàng hoặc khảm trai. Tráp trầu cau là vật không thể thiếu trong lễ ăn hỏi Bắc Bộ. Tráp đựng giấy tờ là đồ của các thầy đồ, lý trưởng, người làm việc sổ sách thời xưa.

Tủ chè: tủ bày của nhà khá giả

Tủ chè là loại tủ thấp, dài, đặt ở gian giữa, mặt trên bày bộ ấm chén, lọ hoa, đôi khi đồ thờ. Tủ chè làm bằng gỗ gụ, gỗ trắc, chạm trổ hoa văn, có ngăn kéo và cánh. Cùng với sập gụ, tủ chè là biểu tượng gia thế ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ 20. Nhiều tủ chè cũ ngày nay được giới chơi đồ gỗ săn tìm và có giá trị lớn.

Tủ đứng cánh gương: món đồ của nhà thành phố

Từ thập niên 1960–1970, ở Hà Nội và các thành phố, tủ đứng hai cánh có gương ở giữa trở thành món đồ phổ biến. Tủ làm bằng gỗ, sơn véc-ni màu cánh gián, một bên treo quần áo, một bên có ngăn kéo. Tấm gương trên cánh tủ là chỗ cả nhà soi khi đi làm, đi học.

Thời bao cấp, có được một chiếc tủ đứng là chuyện lớn. Nhiều đôi vợ chồng mới cưới phải tích góp lâu mới đặt được thợ mộc đóng. Tủ đứng, xe đạp, đồng hồ, đài là những tài sản người ta hay kể khi nói về một gia đình "có của" thời ấy.

Chuyện nhỏ quanh cái tủ

• Trên nóc tủ là chỗ để vali, hộp bánh, đồ ít dùng; trẻ con thích trèo lên tìm.
• Cánh tủ dán ảnh diễn viên, bằng khen, lịch tờ.
• Ngăn kéo khoá là nơi giữ sổ gạo, tem phiếu, tiền bạc.
• Băng phiến (long não) để trong tủ, mùi hắc bám vào quần áo.

Chống ẩm, chống mọt theo kiểu xưa

Khí hậu nồm ẩm miền Bắc làm quần áo trong hòm, tủ dễ mốc. Người xưa có nhiều cách: phơi quần áo ngày nắng to rồi mới cất; kê hòm cao khỏi nền; cho vào hòm túi vôi bột hoặc than củi để hút ẩm; xếp lá bưởi, lá chanh khô cho thơm. Long não (băng phiến) dùng chống gián, mọt rất phổ biến.

Lưu ý hôm nay: băng phiến loại hoá chất (naphthalene) có thể gây hại nếu hít nhiều trong phòng kín hoặc trẻ nhỏ nuốt phải; nên dùng ít, để xa tầm tay trẻ, hoặc thay bằng túi hạt hút ẩm, gói quế, gỗ thơm.

Góc nhìn hôm nay

Hòm gỗ cũ, rương sơn son, tráp khảm trai giờ là đồ trưng bày được ưa chuộng. Nếu nhà còn những món này, hãy xem kỹ phía trong nắp: nhiều chiếc có ghi năm đóng, tên người thợ hoặc tên chủ nhân bằng mực tàu, là dấu vết gia đình rất quý.

Làng nghề đồ gỗ Đồng Kỵ, Hữu Bằng, Chàng Sơn và làng khảm trai Chuôn Ngọ (Hà Nội) vẫn làm hòm, tráp, tủ theo kiểu xưa. Đây là nơi tốt để xem cách người thợ dựng một món đồ gỗ truyền thống. Và mở chiếc rương của bà cùng con cháu, nghe bà kể từng món đồ bên trong, là một buổi chiều đáng giá hơn mọi cuộc dạo phố.