Tiếng rao trên phố Việt đang ít dần vì bốn lý do chính: người bán chuyển sang loa thu âm phát lặp lại; ứng dụng giao đồ ăn và cửa hàng tiện lợi thay một phần hàng rong; đô thị quản lý vỉa hè, hẻm nhỏ thành nhà cao tầng; và chính những nghề có tiếng rao — đồng nát, mài dao, bật bông, đánh giày — thu hẹp lại. Tiếng rao không biến mất hẳn, nhưng đang đổi giọng.
Loa thu âm: tiếng rao không còn của người rao
Từ khoảng những năm 2010, những chiếc loa nhỏ dùng thẻ nhớ, sạc pin, giá rẻ lan khắp các chợ. Người bán rong ghi âm một câu rao — giọng mình, giọng người thân, có khi mua bản thu sẵn — rồi cho phát lặp lại suốt ngày. Lợi ích rõ ràng: đỡ mất giọng, rao liên tục, to hơn. Nhưng kết quả là cùng một câu "bánh mì nóng giòn đây" vang lên ở mọi phố, cùng giọng, cùng nhịp. Cái riêng của từng người bán — lối luyến láy, giọng quê, cách kéo dài chữ — mất đi.
Có những bản thu âm còn lan truyền, được hàng trăm người bán dùng chung. Tiếng rao từ chỗ là "chữ ký" của một con người thành một thứ âm thanh đại trà.
Ứng dụng và cửa hàng tiện lợi
Ứng dụng gọi đồ ăn cho phép người thành phố đặt bánh mì, xôi, chè, hủ tiếu lúc nửa đêm mà không cần chờ tiếng rao đi qua. Cửa hàng tiện lợi mở 24 giờ ở các khu dân cư bán sẵn bánh mì, cơm nắm, đồ uống. Nhu cầu "chờ hàng rong" vì thế giảm, nhất là với người trẻ.
Một số người bán rong cũng tự chuyển mình: đăng ký bán trên ứng dụng, nhận đơn qua mạng xã hội, giao hàng bằng xe máy. Họ không cần rao nữa.
Đô thị thay đổi
| Thay đổi | Ảnh hưởng tới tiếng rao |
|---|---|
| Nhà ống, chung cư cao tầng | Tiếng rao từ dưới đường không lên tới tầng cao, cửa kính đóng kín |
| Điều hoà nhiệt độ | Nhà đóng cửa quanh năm, không nghe tiếng ngoài ngõ |
| Tiếng ồn xe cộ | Tiếng rao bị lấn át |
| Quản lý vỉa hè, hàng rong | Một số tuyến phố hạn chế bán rong |
| Hẻm mở rộng, giải toả | Mất những khu hẻm nhỏ vốn là đất sống của hàng rong |
Ở Hà Nội, từ năm 2008 thành phố đã có quy định hạn chế bán hàng rong trên nhiều tuyến phố và địa điểm công cộng. Việc thực thi thay đổi theo thời gian, nhưng nhìn chung không gian cho hàng rong ở trung tâm thu hẹp dần.
Những nghề có tiếng rao đang thu hẹp
- Bật bông: chăn công nghiệp thay chăn bông bật tay.
- Mài dao kéo: dao rẻ, nhiều nhà mua mới thay vì mài.
- Hàn nồi, vá xoong: đồ inox, đồ chống dính khó hàn, hỏng thì bỏ.
- Bơm mực bút: bút bi, bút gel thay bút máy.
- Đánh giày: giày thể thao thay giày da.
Ngược lại, có những tiếng rao mới xuất hiện: thu mua đồ điện tử cũ, điện thoại hỏng, điều hoà, tủ lạnh; bán sim thẻ; rao chuột bọ, gián kiến. Tiếng rao đi theo nhu cầu của từng thời.
Tiếng rao như di sản phi vật thể
Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá và những người làm nghệ thuật ở Việt Nam đã bắt đầu coi tiếng rao là một phần của di sản âm thanh đô thị. Có những bài báo, phóng sự truyền hình, chương trình phát thanh ghi lại tiếng rao Hà Nội và Sài Gòn. Có những nhạc sĩ đưa tiếng rao vào ca khúc; nhiều người làm phim dùng tiếng rao để dựng lại không khí một thời.
Trên thế giới, ý tưởng lưu giữ "cảnh quan âm thanh" (soundscape) đã có từ thập niên 1970 với các dự án của nhà soạn nhạc Canada R. Murray Schafer (World Soundscape Project). Nhiều thành phố có thư viện âm thanh ghi lại tiếng chợ, tiếng rao, tiếng chuông. Đó là một hướng mà Việt Nam có thể học.
Có nên tiếc tiếng rao không
Tiếc là cảm xúc tự nhiên. Nhưng cũng nên nhớ: đằng sau mỗi tiếng rao là một người lao động vất vả, thu nhập thấp, không bảo hiểm, đi bộ hàng chục cây số giữa nắng mưa. Khi một người bán rong chuyển sang bán qua ứng dụng, có quán cố định, hay con cái họ học hành để làm nghề khác, tiếng rao mất đi nhưng đời sống của họ có thể tốt hơn.
Hoài niệm tiếng rao đúng nghĩa không phải là muốn mọi người tiếp tục rao, mà là ghi nhớ, tôn trọng và giữ lại câu chuyện của họ.
Góc nhìn hôm nay: giữ tiếng rao thế nào
- Ghi âm: dùng điện thoại ghi lại tiếng rao quen ở khu nhà mình, kèm ngày giờ, địa điểm, món hàng.
- Hỏi chuyện: mua hàng và hỏi người bán đã bán bao lâu, quê ở đâu, câu rao học từ ai.
- Kể cho con cháu: bắt chước lại tiếng rao ngày xưa của ông bà, bố mẹ, để trẻ đoán là món gì.
- Đọc lại văn chương: Thạch Lam, Vũ Bằng, Băng Sơn với Hà Nội; Sơn Nam, Vương Hồng Sển với Sài Gòn.
- Ủng hộ người bán: một chiếc bánh giò đêm, một tô hủ tiếu gõ cũng là cách giữ tiếng rao sống thêm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng rao ngày càng ít?
Người bán dùng loa thu âm, ứng dụng giao đồ ăn và cửa hàng tiện lợi thay một phần hàng rong, nhà cao tầng đóng kín cửa và nhiều nghề có tiếng rao đã thu hẹp. Tiếng rao vẫn còn nhưng đổi giọng.
Hà Nội có cấm bán hàng rong không?
Từ năm 2008, Hà Nội đã có quy định hạn chế bán hàng rong trên nhiều tuyến phố và địa điểm công cộng. Ở các ngõ, khu dân cư, hàng rong vẫn hoạt động.
Cảnh quan âm thanh là gì?
Cảnh quan âm thanh (soundscape) là toàn bộ âm thanh đặc trưng của một nơi. Khái niệm được nhà soạn nhạc R. Murray Schafer phát triển từ thập niên 1970 qua dự án World Soundscape Project.
Làm sao để lưu giữ tiếng rao?
Cách đơn giản nhất là ghi âm bằng điện thoại kèm ghi chú thời gian, địa điểm, món hàng, và trò chuyện với người bán. Kể lại cho con cháu cũng là một cách giữ.
Có tiếng rao mới nào xuất hiện không?
Có, như tiếng rao thu mua đồ điện tử cũ, điện thoại hỏng, điều hoà, tủ lạnh, hay rao thuốc diệt chuột gián. Tiếng rao luôn đi theo nhu cầu của từng thời.