Quần áo thời bao cấp đơn giản và bền: vải phin, vải ka ki, vải sồi, vải lanh mua theo phiếu, may ở nhà hoặc thuê thợ may đầu ngõ; dép cao su làm từ lốp ô tô cũ (dép lốp), guốc gỗ, dép nhựa; áo bộ đội, áo sơ mi trắng, quần âu màu tối là "đồng phục" không chính thức của nhiều người. Một bộ quần áo mới thường chỉ có vào dịp Tết, và được mặc đi mặc lại, vá đi vá lại nhiều năm.
Vải theo phiếu và chuyện may đo
Vải là hàng phân phối theo tiêu chuẩn: mỗi người được mua một lượng vải nhất định mỗi năm bằng phiếu vải. Vì vậy, quần áo may sẵn rất ít; người ta mua vải về may. Máy khâu trong nhà và thợ may đầu ngõ là hai "xưởng may" chính. Mẹ, bà may quần áo cho cả nhà, sửa áo người lớn thành áo trẻ con, nối thêm gấu khi con lớn.
| Loại vải | Đặc điểm | Dùng may |
|---|---|---|
| Vải phin | Mỏng, mềm, thấm mồ hôi | Áo sơ mi, áo trẻ con |
| Vải ka ki | Dày, bền | Quần dài, áo khoác, đồ đi làm |
| Vải sồi, vải lụa | Mềm, có độ bóng | Áo cánh của phụ nữ, áo dài |
| Vải "tô" (tergal) | Pha sợi tổng hợp, ít nhăn | Hàng hiếm, áo sơ mi "diện" |
| Vải thô, vải mộc | Rẻ, cứng | Đồ lao động, chăn màn |
Vải pha sợi tổng hợp như tergal, "vải tô" được coi là sang vì ít nhăn, bền màu, thường do người đi nước ngoài mang về hoặc mua giá cao. Một chiếc áo sơ mi tergal là món quà quý.
Dép lốp, guốc gỗ, dép nhựa
- Dép lốp: dép cắt từ lốp ô tô cũ, quai làm từ săm xe, cực bền, đi được nhiều năm. Dép lốp gắn với hình ảnh người lính, cán bộ, người lao động.
- Guốc gỗ: phổ biến ở nông thôn và thành phố, quai bằng da, cao su hoặc nhựa; tiếng guốc lộc cộc trên phố là âm thanh quen.
- Dép nhựa: dép nhựa đúc, dép quai hậu cho trẻ con đi học.
- Giày vải bata: giày vải đế cao su cho học sinh, công nhân, đi thể dục.
- Giày da: hàng hiếm, chỉ dịp quan trọng mới đi.
Dép đứt quai được mang đi hàn bằng que sắt nung đỏ, giày rách mang ra thợ khâu. Không ai vứt một đôi dép khi còn sửa được.
Áo bộ đội, mũ cối, áo sơ mi trắng
Áo bộ đội màu xanh lá, mũ cối là trang phục phổ biến không chỉ của quân nhân mà còn của rất nhiều người dân miền Bắc, vì bền, rẻ và dễ kiếm. Cán bộ, công nhân viên đi làm với áo sơ mi trắng hoặc xanh nhạt, quần âu màu tối. Phụ nữ thành phố mặc áo cánh, quần đen hoặc quần âu; áo dài chủ yếu dùng trong dịp lễ, cưới hỏi.
Trang phục giản dị, ít màu sắc là đặc điểm dễ nhận ra trong ảnh tư liệu thời kỳ này. Những chiếc áo len đan tay nhiều màu cho trẻ con mùa đông là điểm sáng hiếm hoi về màu sắc.
Áo len đan tay và áo bông
Mùa đông miền Bắc, áo len đan tay là thứ không thể thiếu. Len mua theo cân, hoặc tháo từ áo len cũ ra đan lại. Bà, mẹ, chị đan áo cho cả nhà trong những buổi tối, vừa đan vừa nghe đài. Áo bông (áo chần bông bên trong) mặc ngoài, có khi mặc lồng hai ba lớp áo. Kim đan, cuộn len, những kiểu đan "hạt gạo", "vặn thừng" là kiến thức mà nhiều phụ nữ thời ấy đều biết.
Quần áo "kế thừa" và vá víu
Trong các gia đình đông con, quần áo được truyền từ anh chị sang em. Áo rách được vá, đắp miếng vá khác màu; quần sờn gối được đắp vá; cổ áo sờn được lộn trái may lại. Nhiều người kể lần đầu được mặc một bộ quần áo "của riêng mình" — không phải đồ của anh chị — là khi đã đi làm. Những miếng vá trên áo không bị coi là xấu hổ, vì gần như ai cũng có.
Thợ may đầu ngõ
Tiệm may nhỏ với chiếc máy khâu đạp chân, thước dây vắt cổ, phấn may, bàn là than là nơi người dân đặt may quần áo. Thợ may lấy số đo, cắt, may, hẹn vài ngày. Ngày Tết là mùa bận rộn nhất, thợ may làm đêm để kịp giao áo mới. Nghề thợ may vẫn còn tới nay, dù quần áo may sẵn đã chiếm phần lớn.
Góc nhìn hôm nay
Thời trang "retro bao cấp" — áo sơ mi kẻ, quần ống rộng, dép lốp, mũ cối — thỉnh thoảng được giới trẻ chọn để chụp ảnh, làm sự kiện. Nhưng điều đáng học từ quần áo thời ấy có lẽ là cách người ta dùng một món đồ: mặc lâu, sửa khi hỏng, truyền cho người khác. Trong thời quần áo rẻ và bị vứt bỏ rất nhanh, cách sống đó lại hợp thời. Một buổi dạy con khâu lại chiếc cúc áo, vá một chỗ rách nhỏ, có thể là bài học thời trang bền vững tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Dép lốp là gì?
Dép lốp là dép cắt từ lốp ô tô cũ, quai làm từ săm xe, rất bền. Dép lốp phổ biến với người lao động, cán bộ và bộ đội thời trước.
Thời bao cấp mua vải thế nào?
Vải được phân phối theo tiêu chuẩn bằng phiếu vải, mỗi người được mua một lượng nhất định mỗi năm ở cửa hàng mậu dịch. Người dân mua vải về tự may hoặc thuê thợ may.
Vải tergal là gì?
Tergal là vải pha sợi tổng hợp polyester, ít nhăn, bền màu. Thời bao cấp đây là loại vải hiếm và được coi là sang.
Vì sao ngày xưa quần áo hay vá?
Vì vải khan hiếm và đắt, quần áo được mặc lâu, truyền từ anh chị sang em, rách thì vá, sờn thì đắp. Gần như gia đình nào cũng như vậy.
Áo len đan tay ngày xưa đan bằng gì?
Áo len được đan bằng kim đan và len mua theo cân hoặc len tháo từ áo cũ ra. Phụ nữ trong nhà thường đan áo cho cả gia đình vào mùa đông.