Băng cassette và máy cát-xét: quấn băng bằng bút chì, thu đài, thư biết nói

Băng cassette là hộp nhựa nhỏ chứa cuộn băng từ dùng để ghi và phát âm thanh, còn máy cát-xét là máy nghe băng, nhiều chiếc kèm radio. Ở Việt Nam, từ thập niên 1980 tới cuối thập niên 1990, cassette là cách phổ biến nhất để nghe nhạc theo ý mình, thu lại bài hát từ đài, ghi âm giọng nói gửi người thân ở xa. Chiếc bút chì dùng để quấn lại băng bị rối là "dụng cụ" mà ai từng dùng cassette đều nhớ.

Cassette ra đời và đến Việt Nam

Băng cassette nhỏ gọn (Compact Cassette) được hãng Philips (Hà Lan) giới thiệu năm 1963, ban đầu để ghi âm lời nói, sau nhanh chóng thành định dạng nghe nhạc phổ biến toàn cầu. Máy nghe băng cá nhân Walkman của Sony ra đời năm 1979 càng làm cassette trở nên quen thuộc. Ở Việt Nam, băng và máy cát-xét đến miền Nam từ trước 1975 và phổ biến cả nước trong thập niên 1980–1990, nhiều chiếc do người đi lao động, du học nước ngoài mang về.

Những thao tác ai cũng nhớ

• Quấn băng bằng bút chì: băng bị rối hoặc muốn tiết kiệm pin khi tua, cắm bút chì vào lỗ trục rồi xoay tay.
• Lật mặt A, mặt B: hết mặt này phải mở máy, lật băng.
• Máy "nhai băng": băng bị cuốn vào trục máy, phải gỡ nhẹ, vuốt phẳng, có khi cắt nối bằng băng dính.
• Tua đi tua lại: tìm đúng bài muốn nghe bằng cách bấm tua và đoán thời gian.
• Bẻ lẫy chống ghi: bẻ mẩu nhựa trên cạnh băng để không ghi đè nhầm; muốn ghi lại thì dán băng dính bịt lỗ.

Thu băng từ đài và "băng tự chọn"

Một thú vui phổ biến là ngồi canh đài phát ca nhạc, bấm nút ghi đúng lúc bài hát yêu thích bắt đầu. Bài nào cũng bị lẫn tiếng phát thanh viên ở đầu hoặc cuối. Nhiều bạn trẻ thời ấy tự làm "băng tuyển tập" gồm những bài mình thích, viết tên bài lên bìa giấy bằng tay, tặng bạn bè, người yêu. Cuốn băng tự thu ấy là một kiểu "danh sách phát" sơ khai, mang dấu ấn riêng của người làm.

Các tiệm thu băng ở thành phố nhận thu băng theo yêu cầu: khách chọn bài trong danh sách, tiệm sang băng từ băng gốc. Đó là cách nhiều người có được nhạc khi băng gốc đắt hoặc hiếm.

Ghi âm giọng nói: thư bằng âm thanh

Với những gia đình có người thân đi làm việc, học tập ở xa, băng cassette còn là "lá thư biết nói". Cả nhà ngồi quanh máy, lần lượt nói lời thăm hỏi, trẻ con hát một bài, ông bà dặn dò, rồi gửi cuốn băng đi. Người nhận nghe đi nghe lại. Nhiều cuốn băng như vậy đến nay vẫn được giữ, chứa giọng nói của những người đã mất — tài sản vô giá của gia đình.

Băng học ngoại ngữ, băng truyện

Thập niên 1990, băng cassette học tiếng Anh, tiếng Pháp đi kèm sách giáo trình là công cụ tự học phổ biến. Băng kể chuyện cổ tích, băng truyện cho thiếu nhi cũng được nhiều gia đình mua cho con nghe trước khi ngủ.

Cassette nhường chỗ

Từ cuối thập niên 1990, đĩa CD, rồi đĩa VCD, máy nghe nhạc số và cuối cùng là điện thoại thông minh dần thay thế cassette. Máy cát-xét bị cất xó, băng chất trong thùng các-tông. Gần đây, cassette lại được một số người trẻ và nghệ sĩ yêu thích trở lại như một định dạng "hoài cổ", với những phiên bản phát hành giới hạn.

Góc nhìn hôm nay: cứu những cuốn băng cũ

Băng từ xuống cấp theo thời gian: ẩm mốc, giòn, mất tín hiệu. Nếu nhà còn băng ghi giọng ông bà, bố mẹ, nên số hoá sớm:

1. Tìm một máy cát-xét còn chạy tốt, lau sạch đầu từ.
2. Nối đầu ra tai nghe của máy với máy tính hoặc dùng thiết bị chuyển băng sang số.
3. Ghi lại toàn bộ, lưu thành tệp âm thanh, sao lưu nhiều nơi.
4. Ghi chú ngày ghi, ai nói, nội dung.
5. Băng mốc nặng nên nhờ dịch vụ chuyên nghiệp xử lý trước khi phát để tránh hỏng hẳn.

Nghe lại giọng nói của người thân sau mấy chục năm là một trải nghiệm rất xúc động — và một cuốn băng chỉ vài nghìn đồng ngày xưa có thể là kỷ vật quý nhất của cả gia đình hôm nay.