Tivi đen trắng là chiếc tivi chỉ hiển thị hình ảnh hai màu đen – trắng và các sắc xám, phổ biến ở Việt Nam từ thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990. Ở miền Bắc, Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên ngày 7 tháng 9 năm 1970; khi ấy cả phường, cả xóm thường chỉ có vài chiếc tivi, và mỗi tối người ta kéo nhau đến nhà có tivi để xem chung. Chiếc ăng-ten cột tre trên mái nhà là dấu hiệu nhà ấy "có tivi".
Truyền hình đến với người Việt
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1966 | Ở miền Nam, Đài truyền hình Sài Gòn bắt đầu phát sóng |
| 7/9/1970 | Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên ở miền Bắc |
| Thập niên 1970–1980 | Tivi đen trắng là tài sản hiếm, xem chung theo xóm |
| Cuối thập niên 1980 – 1990 | Tivi màu xuất hiện và dần phổ biến |
Tivi thời ấy là hàng Liên Xô, hàng các nước Đông Âu, hàng Nhật cũ do người đi nước ngoài mang về, sau này là tivi lắp ráp trong nước. Màn hình nhỏ, lồi, vỏ gỗ hoặc nhựa, có núm vặn chuyển kênh kêu "tách tách".
Xem tivi nhờ
Buổi tối ở những nhà có tivi là một cảnh đặc biệt: chủ nhà kê ghế, trải chiếu, cả xóm ngồi chật nhà, trẻ con ngồi sát màn hình, người đến muộn đứng ngoài cửa sổ nhìn vào. Chủ nhà thường là người quyết định khi nào bật, khi nào tắt, xem kênh nào. Có nhà đặt tivi ra hiên cho hàng xóm xem. Phim truyện, ca nhạc, bóng đá là những buổi đông nhất.
Xem tivi nhờ là cả một nghệ thuật ứng xử: không ồn, không bình phẩm quá nhiều, mang theo ít kẹo, quả cho chủ nhà, về đúng giờ. Trẻ con nhà có tivi được bạn bè chiều chuộng hơn hẳn.
Ăng-ten, nhiễu sóng và cú vỗ tivi
- Ăng-ten: ăng-ten "râu" trên nóc tivi hoặc ăng-ten giàn buộc vào cột tre cao trên mái nhà. Cột càng cao bắt sóng càng tốt.
- Xoay ăng-ten: một người leo lên mái xoay cột, người trong nhà hô "được rồi" hay "chưa rõ".
- Nhiễu "muỗi": màn hình lấm tấm chấm trắng đen, tiếng rè rè khi sóng yếu.
- Hình trôi: hình chạy lên xuống, phải vặn núm chỉnh dọc.
- Vỗ tivi: tivi chập chờn, người ta vỗ nhẹ vào nóc hoặc cạnh — đôi khi hình rõ lại thật, vì tiếp xúc lỏng bên trong được chạm vào.
Lịch phát sóng và chương trình
Truyền hình thời ấy không phát cả ngày mà chỉ phát vài giờ buổi tối, có lịch cố định in trên báo. Khi hết giờ, màn hình hiện hình hiệu hoặc nhiễu trắng. Chương trình gồm thời sự, phim truyện, phim tài liệu, ca nhạc, sân khấu, chương trình thiếu nhi. Phim Liên Xô, phim Việt Nam, phim các nước Đông Âu là chính; từ cuối thập niên 1980 xuất hiện thêm phim Nhật, Trung Quốc, Mỹ Latinh.
Tivi trong nhà: vị trí trang trọng
Chiếc tivi được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà, trên chiếc tủ, có khăn phủ ren khi không xem, có nơi còn làm "nhà" bằng gỗ có cửa để đóng mở. Tivi được lau chùi kỹ, không cho trẻ con nghịch. Hỏng tivi là chuyện lớn, phải mang đi thợ sửa, có khi chờ cả tuần.
Từ đen trắng sang màu
Khi tivi màu xuất hiện, người ta lần đầu thấy màu áo cầu thủ, màu cảnh phim. Có thời, để "biến" tivi đen trắng thành có màu, người ta dán một tấm nhựa ba dải màu (xanh dương trên, hồng giữa, xanh lá dưới) lên màn hình — trời xanh, mặt hồng, cỏ xanh — một mẹo vui nhiều người còn nhớ. Đến giữa thập niên 1990, tivi màu dần phổ biến ở thành phố, rồi về nông thôn; xem tivi trở thành sinh hoạt riêng của từng gia đình thay vì cả xóm.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay mỗi người một màn hình, xem gì tuỳ thích, lúc nào cũng được. Có thứ được, có thứ mất: được sự tiện lợi, mất những buổi tối cả xóm cùng cười, cùng hồi hộp trước một màn hình nhỏ. Thỉnh thoảng tổ chức một buổi "xem chung" ở nhà — cả gia đình, hàng xóm, xem một trận bóng hay một bộ phim cũ — là cách gần nhất để con cháu hiểu niềm vui tivi ngày xưa của ông bà.
Những buổi xem chung đáng nhớ
Có những chương trình khiến cả phố đổ đến nhà có tivi: trận bóng đá quốc tế, đêm ca nhạc mừng năm mới, chương trình Tết, bộ phim truyện đang hồi gay cấn. Đêm Giao thừa, nhiều nhà mở cửa cho hàng xóm vào xem chương trình đón năm mới, rồi cùng nhau chúc Tết ngay trước màn hình. Mất điện giữa chừng là cả nhà thở dài, có người chạy đi mượn bình ắc quy để xem nốt. Những buổi tối ấy là lý do mà nhiều người lớn tuổi nói rằng tivi ngày xưa "vui hơn" — không phải vì chương trình hay hơn, mà vì có nhiều người cùng xem.
Câu hỏi thường gặp
Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng lần đầu năm nào?
Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên ngày 7 tháng 9 năm 1970 ở miền Bắc. Ở miền Nam, truyền hình đã có từ năm 1966.
Vì sao ngày xưa phải xem tivi nhờ?
Tivi là tài sản hiếm và đắt, cả xóm chỉ có vài chiếc, nên mọi người kéo đến nhà có tivi để xem chung mỗi tối.
Ăng-ten cột tre là gì?
Là ăng-ten giàn bắt sóng truyền hình buộc lên một cây tre cao dựng trên mái nhà. Cột càng cao, sóng càng rõ; muốn chỉnh phải xoay cả cột.
Tấm nhựa ba màu dán tivi là gì?
Đó là mẹo dán tấm nhựa có ba dải màu lên màn hình tivi đen trắng để hình có cảm giác màu: trên xanh như trời, giữa hồng như da, dưới xanh lá như cỏ.
Vì sao vỗ tivi đôi khi hình rõ lại?
Tivi cũ hay bị tiếp xúc lỏng ở mối hàn, đầu cắm bên trong. Vỗ nhẹ làm các điểm tiếp xúc chạm lại tạm thời nên hình rõ lại, nhưng đó không phải cách sửa.