Chiếu bóng lưu động ở làng: căng màn sân kho, xem phim mặt trái màn

Chiếu bóng lưu động là các đội chiếu phim đi từ làng này sang làng khác, mang theo máy chiếu, cuộn phim, máy phát điện và tấm màn trắng, dựng rạp ngoài trời ở sân kho hợp tác xã, sân đình, bãi đất trống. Ở nông thôn Việt Nam từ thập niên 1960 tới thập niên 1990, mỗi lần đội chiếu bóng về làng là một ngày hội: cả làng ăn cơm sớm, mang chiếu, mang ghế ra bãi chờ xem phim.

Đội chiếu bóng lưu động gồm những gì

Đội chiếu bóng thường chỉ vài người: người chiếu, người lo máy phát, người căng màn và bán vé (nếu có). Ở miền núi, đội phải mang vác thiết bị qua đèo, qua suối; ở miền sông nước, đội đi bằng thuyền. Những cán bộ chiếu bóng lưu động được nhiều làng nhớ mặt, đón như khách quý.

Một đêm chiếu phim ở làng

1. Thông báo: loa xã báo "tối nay có chiếu phim", tin lan khắp làng chỉ trong một buổi.
2. Chiếm chỗ: trẻ con ra bãi từ chiều, đặt chiếu, đặt gạch giữ chỗ gần màn.
3. Căng màn: đội chiếu dựng hai cây tre, căng tấm vải trắng, đặt máy ở giữa bãi.
4. Chờ trời tối: phim chỉ chiếu được khi trời đã tối hẳn.
5. Chiếu phim: tiếng máy chiếu rè rè, chùm sáng xuyên qua bụi và côn trùng bay.
6. Đổi cuộn: phim nhiều cuộn, đổi cuộn là lúc cả bãi ồn ào, trẻ con chạy đi mua kẹo.
7. Tan: người lớn bế trẻ con ngủ gật về nhà, đuốc, đèn pin lấp loáng trên đường làng.

Xem phim ở mặt sau màn

Một chi tiết nhiều người nhớ: khi bãi chính đã kín người, trẻ con chạy ra phía sau tấm màn để xem. Hình ảnh từ phía sau bị ngược chiều — chữ viết ngược, người thuận tay phải thành thuận tay trái — nhưng vẫn xem được, và có khi vui hơn vì được nằm thoải mái. "Xem phim mặt trái màn" trở thành kỷ niệm chung của rất nhiều đứa trẻ nông thôn.

Những bộ phim được chiếu

Phim chiếu lưu động gồm phim truyện Việt Nam, phim Liên Xô và các nước Đông Âu, phim Trung Quốc, phim tài liệu, phim hoạt hình. Những bộ phim truyện Việt Nam chuyển thể từ văn học như "Vợ chồng A Phủ" (1961, từ truyện của Tô Hoài) hay "Chị Dậu" (1980, từ "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố) được chiếu đi chiếu lại ở nhiều nơi. Phim hoạt hình Liên Xô, Tiệp Khắc cũng là món quà đặc biệt cho trẻ con.

Trước phim truyện thường có phim thời sự, phim tài liệu khoa học về kỹ thuật nông nghiệp, vệ sinh phòng bệnh — chiếu bóng lưu động vì vậy còn là một kênh phổ biến kiến thức cho nông dân.

Bắp rang, kẹo lạc và hàng quà quanh bãi

Mỗi đêm chiếu phim, quanh bãi mọc lên hàng quà: kẹo lạc, bỏng ngô, mía, ngô nướng, nước chè. Người bán dựng đèn dầu nhỏ, trẻ con tranh thủ lúc đổi cuộn chạy ra mua. Với nhiều đứa trẻ, đó là lần hiếm hoi trong tháng được ăn quà buổi tối.

Chiếu bóng lưu động hôm nay

Tivi, rồi đầu đĩa, rồi điện thoại đã làm chiếu bóng lưu động mất dần vai trò ở đồng bằng. Tuy vậy, ở một số vùng núi, vùng sâu, các đội chiếu bóng lưu động vẫn hoạt động, phục vụ đồng bào ở những bản xa, kết hợp tuyên truyền pháp luật, phòng chống dịch bệnh, giáo dục. Những năm gần đây, nhiều sự kiện "chiếu phim ngoài trời" ở thành phố cũng gợi lại không khí chiếu bóng làng xưa.

Góc nhìn hôm nay

Muốn con cháu hiểu niềm vui chiếu bóng ngày xưa, có thể làm một buổi chiếu ngoài trời nhỏ ở sân nhà hoặc sân chung cư: một máy chiếu, một tấm vải trắng căng giữa hai cây cột, vài tấm chiếu, ít bỏng ngô. Mời hàng xóm, chọn một bộ phim cũ, và để trẻ con thử ngồi phía sau màn xem hình ngược. Ông bà chắc chắn sẽ có chuyện để kể.

Người chiếu phim: những "sứ giả" của làng

Với dân làng, người chiếu bóng lưu động là người mang thế giới bên ngoài về. Họ đến bằng xe đạp thồ chở thùng máy, bằng thuyền, có khi đi bộ nhiều giờ. Họ ăn cơm nhà dân, ngủ nhờ ở trụ sở xã, sáng hôm sau lại lên đường sang làng khác. Nhiều cán bộ chiếu bóng làm nghề hàng chục năm, thuộc từng bãi chiếu ở từng xã, biết làng nào thích phim gì. Có người kể đã chiếu một bộ phim tới mức thuộc lòng lời thoại, nhưng mỗi lần thấy cả bãi người cười, khóc theo phim vẫn thấy vui như lần đầu. Với họ, chiếc máy chiếu không chỉ là công việc mà là niềm tự hào nghề nghiệp.